หัวข้อประจำขันธกะ เล่ม ๗

หัวข้อประจำขันธกะ

{๓๓๖} เรื่องพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐยังมิได้ทรงบัญญัติ วิหาร ในครั้งนั้น สาวกของพระชินเจ้าเหล่านั้นอยู่ใน ที่นั้น ๆ ย่อมออกมาจากที่อยู่ ๑

เรื่อง เศรษฐีคฤหบดีเห็นภิกษุเหล่านั้นแล้วได้กล่าว แก่ภิกษุทั้งหลายดังนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าจะให้สร้างวิหาร ท่าน ทั้งหลายพึงอยู่’ ภิกษุจึงทูลถามพระโลกนายก ๑เรื่อง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตที่เร้น ๕ อย่าง คือ วิหาร เรือนมุงแถบเดียว เรือนยอด ทิมแถว ถ้ำ ๑ เรื่องเศรษฐีสร้างวิหาร ๖๐ หลัง ๑

เรื่องมหาชนสร้างวิหารไม่มีบานประตู ๑ เรื่องภิกษุ ไม่ระวัง ๑ เรื่องทรงอนุญาตประตู ๑ เรื่องกรอบเช็ดหน้า ครกรองรับเดือยบานประตู ห่วงข้างบน ๑

เรื่องทรงอนุญาตช่องสำหรับเชือก และเชือกสำหรับ ชัก ๑ เรื่องสายยู สลักเพชร ลิ่ม กลอน ๑ เรื่องช่อง ลูกดาลทำด้วยโลหะ ไม้ และเขา ๑

เรื่องทรงอนุญาตลิ่มยนต์ ๑ เรื่องหลังคาฉาบด้วยดิน ทั้งข้างนอกข้างใน ๑ เรื่องหน้าต่างชุกชี หน้าต่างมีตาข่าย หน้าต่างมีซี่กรง ๑ เรื่องผ้าผืนเล็กสำหรับหน้าต่าง ๑ เรื่องมูลหน้าต่าง ๑ เรื่องเครื่องปูลาด ๑เรื่องแผ่นกระดานคล้ายตั่ง ๑ เรื่องเตียงถักหรือ สาน ๑ เรื่องเตียงมีแม่แคร่สอดเข้าในเท้า ๑ เรื่องตั่งมี แม่แคร่สอดเข้าในเท้า ๑ เรื่องเตียงมีแม่แคร่ติดกับเท้า ๑

เรื่องตั่งมีแม่แคร่ติดกับเท้า ๑ เรื่องเตียงมีเท้าดัง ก้ามปู ๑ เรื่องตั่งมีเท้าดั่งก้ามปู ๑ เรื่องเตียงมีเท้าจรด แม่แคร่ ๑ เรื่องตั่งมีเท้าจรดแม่แคร่ ๑ เรื่องม้านั่ง สี่เหลี่ยม ๑ เรื่องม้านั่งสี่เหลี่ยมชนิดสูง ๑ เรื่องม้านั่ง สี่เหลี่ยมชนิดสูงมีพนักสามด้าน ๑เรื่องม้านั่งสี่เหลี่ยมมีพนักสามด้านชนิดสูง ๑ เรื่อง ตั่งหวาย ๑ เรื่องตั่งหุ้มด้วยผ้า ๑ เรื่องตั่งขาทราย ๑ เรื่องตั่งก้านมะขามป้อม ๑ เรื่องแผ่นกระดาน ๑ เรื่อง เก้าอี้ ๑ เรื่องตั่งฟาง ๑

เรื่องทรงห้ามนอนบนเตียงสูง ๑ เรื่องภิกษุนอน เตียงตํ่าถูกงูกัด จึงทรงอนุญาตเขียงรองเท้าเตียง ๑ เรื่องเขียงรองเท้าเตียงสูง ๘ นิ้วเป็นอย่างยิ่ง ๑ เรื่อง ด้ายสำหรับถักเตียง ๑ เรื่องให้เจาะตัวเตียงแล้วถักเป็น ตาหมากรุก เรื่องผ้ารองพื้น ๑ เรื่องให้รื้อออกทำเป็น หมอน ๑ เรื่องทรงห้ามใช้หมอนกึ่งกาย ๑เรื่องมีมหรสพบนยอดเขา ทรงอนุญาตฟูก ๕ ชนิด ๑ เรื่องผ้าสำหรับเสนาสนะ ๑ เรื่องเตียงและตั่งบุ ๑ เรื่อง ฟุกย้อยลงข้างลาง ๑ เรื่องโจรลักเลิกผ้าหุ้มนำไป ๑

เรื่องทรงอนุญาตให้ทำรอยไว้ ๑ เรื่องทรงอนุญาตให้ พิมพ์รอยนิ้วมือ ๑ เรื่องที่อยู่อาคัยของพวกเดียรถีย์ ๑ เรื่องทรงอนุญาตสีขาว สีดำ ทำบริกรรมด้วยสีเหลือง ในวิหาร ๑

เรื่องทรงอนุญาตยางไม้ ๑ เรื่องดินปนรำ ๑ เรื่องแป้ง เมล็ดผักกาด ๑ เรื่องขี้ผึ้งเหลว ๑ เรื่องขี้ผึ้งเหลวหนา ๑

เรื่องให้ใช้ผ้าเช็ด ๑ เรื่องพื้นหยาบสีดำไม่จับ ทรง อนุญาตดินขุยไล้ ๑

เรื่องทรงอนุญาตยางไม้ ๑ เรื่องรูปภาพ ๑ เรื่องวิหาร มีพื้นที่ต่ำ ๑ เรื่องก่อ ๑ เรื่องภิกษุขึ้นลงพลัดตก ๑ เรื่องวิหารมีพื้นโล่งโถง ทรงอนุญาตฟากกึ่งหนึ่ง ๑ เรื่องทรงอนุญาตห้องอีก ๓ ห้อง ๑เรื่องวิหารเล็ก ๑ เรื่องเชิงฝา ๑ เรื่องฝนสาด ๑ เรื่องภิกษุร้องโวยวาย ๑ เรื่องไม้เดือยติดฝา ๑ เรื่อง ราวจีวร ๑ เรื่องระเบียงกับฝาคํ้า ๑

เรื่องทรงอนุญาตราวสำหรับยึด ๑ เรื่องผงหญ้ามีนัย ดังกล่าวแล้วในหนหลัง ๑ เรื่องที่กลางแจ้ง นํ้าฉันถูกแดด เผา ทรงอนุญาตโรงนํ้าฉัน ๑ เรื่องภาชนะนํ้าฉัน ๑เรื่องวิหาร ๑ เรื่องซุ้ม ๑ เรื่องบริเวณ ๑ เรื่อง โรงไฟ ๑ เรื่องอาราม ๑ เรื่องซุ้มประตูมีนัยดังกล่าว แล้วในหนหลัง ๑

เรื่องอนาถบิณฑิกคฤหบดีมีศรัทธาเลื่อมใส ได้ไปสู่ ป่าสีตวัน ได้เห็นธรรมแล้วทูลอาราธนาพระโลกนายก พร้อมกับภิกษุสงฆ์ในระหว่างหนทางได้ชักชวนประชาชน ให้สร้างอาราม ๑เรื่องพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนคร เวสาลี ๑ เรื่องนวกรรม เรื่องศิษย์ของภิกษุฉัพพัคคีย์ รีบไปจองเสนาสนะ ๑ เรื่องใครควรได้ภัตอันเลิศ ๑ เรื่องติตติริยพรหมจรรย์ ๑ เรื่องบุคคลไม่ควรไหว้ ๑

เรื่องศิษย์ของภิกษุฉัพพัคคีย์กีดกันเสนาสนะ ๑ เรื่อง ประชาชนตกแต่งปูที่นั่งที่นอนสูงใหญ่ในละแวกบ้าน ๑ เรื่องเตียงตั่งหุ้มนุ่น ๑ เรื่องพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จพระ นครสาวัตถี อนาถบิณฑิกคฤหบดีสร้างอารามถวาย ๑เรื่องเกิดโกลาหลในโรงอาหาร ๑ เรื่องพระอาพาธ ๑ เรื่องที่นอนดี ๑ เรื่องอ้างเลศ ๑ เรื่องภิกษุสัตตรสวัคคีย์ ซ่อมวิหารอยู่จำพรรษาในที่นั้น ๑

เรื่องภิกษุมีความสงสัยว่า ใครหนอควรให้ถือ เสนาสนะ ๑ เรื่องเสนาสนคาหาปกภิกษุมีความสงสัยว่า ควรให้ถือเสนาสนะอย่างไร ๑ เรื่องให้แจกตามจำนวน วิหาร ๑ เรื่องให้แจกตามจำนวนบริเวณ ๑ เรื่องทรง อนุญาตให้แจกส่วนเพิ่ม แต่ไม่ปรารถนาก็อย่าให้ ๑เรื่องให้ภิกษุอยู่นอกสีมา ๑ เรื่องทรงห้ามกีดกัน เสนาสนะตลอดกาลเป็นนิตย์ ๑ เรื่องการให้ถือเสนาสนะ ๓ ประการ ๑ เรื่องพระอุปนันทศากยบตร ๑ เรื่องพระผู้ มีพระภาคเจ้าทรงสรรเสริญพระวินัย ๑ เรื่องภิกษุยืนเรียน พระวินัย ๑ เรื่องทรงอนุญาตให้นั่งบนอาสนะเสมอกัน ๑เรื่องภิกษุมีอาสนะเสมอกันทำเตียงตั่งหัก ๑ ทรง อนุญาตให้นั่งได้ ๓ รูปและ ๒ รูป ๑ เรื่องทรงอนุญาต ให้นั่งอาสนะยาวร่วมกับผู้มีอาสนะไม่เสมอกันได้ ๑ เรื่องทรงอนุญาตให้ใช้สอยปราสาทมีเฉลียงรอบ ๑

เรื่องสมเด็จพระอัยยิกา ๑ เรื่องภิกษุเจ้าถิ่นไม่ห่าง พระนครสาวัตถีแบ่งเสนาสนะของสงฆ์ ๑ เรื่องกิฏาคิรี ชนบท ๑ เรื่องภิกษุชาวเมืองอาฬวีให้นวกรรมด้วยเหตุ

เพียงวางก้อนดินฉาบทาฝา ตั้งประตู ติดสายยู ติด กรอบเช็ดหน้า ทำให้มีสีขาว สีดำ สีเหลือง มุงหลังคา ผูกมัดหลังคา ปิดบังที่อาศัยแห่งนกพิราบ ปฏิสังขรณ์ สิ่งชำรุดผุพัง ขัดถู ให้นวกรรมตั้ง ๒๐ ปี ๓๐ ปี ตลอดปี ชั่วเวลาควันขึ้นในเมื่อวิหารสำเร็จแล้ว ๑

เรื่องพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตให้นวกรรมแก่ วิหารที่ยังไม่ได้ทำ ที่ทำยังไม่เสร็จ ให้ตรวจงานในวิหาร เล็กแล้วให้นวกรรม ๕-๖ ปี ให้ตรวจงานในวิหารมุงแถบ เดียว แล้วให้นวกรรม ๗- ๘ ปี ให้ตรวจงานในวิหาร หรือปราสาทใหญ่ แล้วให้นวกรรม ๑๐ ปี ๑๒ ปี ๑เรื่องภิกษุให้นวกรรมวิหารทั้งหลัง ๑ เรื่องภิกษุให้ นวกรรม ๒ ครั้งแก่วิหารหนึ่งหลัง ๑ เรื่องภิกษุถือ นวกรรมแล้วให้ภิกษุอื่นอยู่ ๑ เรื่องภิกษุถือนวกรรมแล้ว กีดกันเสนาสนะของสงฆ์ ๑ เรื่องภิกษุให้นวกรรมแก่ วิหารที่ตั้งอยู่นอกสีมา ๑ เรื่องภิกษุถือนวกรรมแล้ว กีดกันตลอดฤดูกาล ๑ เรื่องภิกษุถือนวกรรมแล้วหลีกไป เสียบ้าง สึกเสียบ้างมรณภาพบ้าง ปฏิญาณเป็นสามเณรบ้าง บอกลา สิกขาบ้าง ต้องอันติมวัตถุบ้าง วิกลจริตบ้าง มีจิต ฟุ้งซ่านบ้าง กระสับกระส่ายเพราะเวทนาบ้าง ถูกยก วัตรฐานไม่เห็นอาบัติบ้าง

ฐานไม่ทำคืนอาบัติบ้าง ฐานไม่สละคืนทิฏฐิอันชั่วช้า บ้าง ปฏิญาณเป็นบัณเฑาะก์บ้าง เป็นคนลักเพศบ้าง เข้ารีตเดียรถีย์บ้าง เป็นสัตว์ดิรัจฉานบ้าง เป็นผู้ฆ่ามารดา

บ้าง เป็นผู้ฆ่าบิดาบ้าง เป็นผู้ฆ่าพระอรหันต์บ้าง เป็นผู้ ประทุษร้ายภิกษุณีบ้าง

เป็นผู้ทำสังฆเภทบ้าง เป็นผู้ทำโลหิตุปบาทบ้าง เป็น อุภโตพยัญชนกบ้าง พึงมอบแก่ภิกษุอื่นด้วยสั่งว่าอย่าให้ ของสงฆ์เสียหาย

เมื่อยังไม่เสร็จควรมอบให้แก่ภิกษุอื่น เมื่อทำเสร็จ แล้วหลีกไป นวกรรมเป็นของภิกษุนั้นนั่นเอง ๑ สึก ถึง มรณภาพ ปฏิญาณเป็นสามเณร บอกลาสิกขา ต้อง อันติมวัตถุ สงฆ์เป็นเจ้าของวิกลจริต มีจิตฟุ้งซ่าน กระสับกระส่ายเพราะเวทนา ถูกยกวัตรฐานไม่เห็นอาบัติ ฐานไม่ทำคืนอาบัติ ฐานไม่ สละคืนทิฏฐิอันชั่วช้า นวกรรมนั้นตกเป็นของภิกษุนั้น นั่นเอง

เป็นบัณเฑาะก์ เป็นคนลักเพศ เข้ารีตเดียรถีย์ เป็น สัตว์ดิรัจฉาน ฆ่ามารดา ฆ่าบิดา ฆ่าพระอรหันต์ ประทุษร้ายภิกษุณี ทำสังฆเภท ทำโลหิตุปบาท ปฏิญาณ เป็นอุภโตพยัญชนก สงฆ์เป็นเจ้าของ ๑เรื่องภิกษุนำเสนาสนะไปใช้ในที่อื่น ๑ เรื่องภิกษุ รังเกียจ ๑ เรื่องวิหารใหญ่ชำรุด ๑ เรื่องผ้ากัมพล ๑ เรื่อง ผ้ามีราคามาก ๑ เรื่องหนังหมี ๑ เรื่องผ้าเช็ดเท้ารูป วงล้อ ๑ เรื่องผ้าผืนเล็ก ๑ เรื่องภิกษุเหยียบเสนาสนะ ๑เรื่องเท้าเปียก ๑ เรื่องสวมรองเท้า ๑ เรื่องถมเขฬะ ๑ เรื่องเท้าเตียงตั่งครูดพื้น ๑ เรื่องภิกษุพิงฝา ทรงอนุญาต

พนักอิง พนักอิงครูดฝาอีก ๑ เรื่องล้างเท้า ทรงอนุญาต ให้ปูเครื่องลาดนอน ๑

เรื่องประทับในพระนครราชคฤห์ ประชาชนไม่อาจ ถวายสังฆภัต ๑ เรื่องแจกภัตเลว สมมติพระภัตตุเทสก์ เรื่องแจกภัตอย่างไร ๑

เรื่องสมมติภิกษุเป็นผู้จัดแจงเสนาสนะ สมมติภิกษุ เป็นผู้รักษาเรือนคลัง เป็นผู้รับจีวร เป็นผู้แจกข้าวยาคู เป็นผู้แจกผลไม้ เป็นผู้แจกของเคี้ยว เป็นผู้แจกของ เล็กน้อย เป็นผู้แจกผ้า เป็นผู้แจกบาตร เป็นผู้ใช้คนวัด เป็นผู้ใช้สามเณรพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครอบงำซึ่งสรรพธรรมทรง รู้แจ้งโลก มีพระหทัยเกื้อกูล เป็นผู้นำชั้นเยี่ยม ทรง บัญญัติแล้วเพื่อหลีกเร้น เพื่อความสุข เพื่อเพ่ง และ เพื่อเห็นแจ้ง ดังนี้แล

จบ เสนาสนขันธกะ

๗. สังฆเภทขันธกะ

๑. ปฐมภาณวาร

ฉสักยปัพพัชชากถา

ว่าด้วยเรื่องเจ้าศากยะ ๖ องค์ออกผนวช

{๓๓๗} [๓๓๐] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ที่อนุปิยนิคม ของพวกเจ้ามัลละ ครั้งนั้น พวกศากยกุมาร ที่มีชื่อเสียงต่างออกผนวชตาม พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงผนวชแล้ว

{๓๓๘} สมัยนั้นแล เจ้ามหานามศากยะและเจ้าอนุรุทธศากยะทั้งสองเป็น พี่น้องกัน เจ้าอนุรุทธศากยะเป็นสุขุมาลชาติ เธอมีปราสาท ๓ หลัง คือ สำหรับอยู่ในฤดูหนาวหลังหนึ่ง สำหรับอยู่ในฤดูร้อนหลังหนึ่ง สำหรับอยู่ ในฤดูฝนหลังหนึ่ง เธออันเหล่าสตรีไม่มีบุรุษเจือปนบำเรออยู่ด้วยดนตรี ตลอด ๔ เดือนในปราสาทสำหรับฤดูฝน ไม่ลงมาภายใต้ปราสาทเลยครั้งนั้น เจ้ามหานามศากยะคิดว่า “บัดนี้ พวกศากยกุมารที่มีชื่อเสียง ต่างออกผนวชตามพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงผนวชแล้ว แต่ตระกูลของเรา ไม่มีใครออกบวชเลย ถ้ากระไร ไม่เราก็อนุรุทธะควรจะบวช” จึงเข้าไป หาเจ้าอนุรุทธศากยะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวว่า “พ่ออนุรุทธะ บัดนี้ พวกศากยกุมารที่มีชื่อเสียงต่างออกผนวชตามพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรง ผนวชแล้ว แต่ตระกูลของเราไม่มีใครออกบวชเลย ถ้าเช่นนั้น น้องจงบวช หรือไม่พี่ก็จักบวช