เรื่องมหานามศากยะและอนุรุทธศากยะ เล่ม ๗

๗. สังฆเภทขันธกะ

๑. ปฐมภาณวาร

ฉสักยปัพพัชชากถา

ว่าด้วยเรื่องเจ้าศากยะ ๖ องค์ออกผนวช

{๓๓๗} [๓๓๐] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ที่อนุปิยนิคม ของพวกเจ้ามัลละ ครั้งนั้น พวกศากยกุมาร ที่มีชื่อเสียงต่างออกผนวชตาม พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงผนวชแล้ว

{๓๓๘} สมัยนั้นแล เจ้ามหานามศากยะและเจ้าอนุรุทธศากยะทั้งสองเป็น พี่น้องกัน เจ้าอนุรุทธศากยะเป็นสุขุมาลชาติ เธอมีปราสาท ๓ หลัง คือ สำหรับอยู่ในฤดูหนาวหลังหนึ่ง สำหรับอยู่ในฤดูร้อนหลังหนึ่ง สำหรับอยู่ ในฤดูฝนหลังหนึ่ง เธออันเหล่าสตรีไม่มีบุรุษเจือปนบำเรออยู่ด้วยดนตรี ตลอด ๔ เดือนในปราสาทสำหรับฤดูฝน ไม่ลงมาภายใต้ปราสาทเลยครั้งนั้น เจ้ามหานามศากยะคิดว่า “บัดนี้ พวกศากยกุมารที่มีชื่อเสียง ต่างออกผนวชตามพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงผนวชแล้ว แต่ตระกูลของเรา ไม่มีใครออกบวชเลย ถ้ากระไร ไม่เราก็อนุรุทธะควรจะบวช” จึงเข้าไป หาเจ้าอนุรุทธศากยะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวว่า “พ่ออนุรุทธะ บัดนี้ พวกศากยกุมารที่มีชื่อเสียงต่างออกผนวชตามพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรง ผนวชแล้ว แต่ตระกูลของเราไม่มีใครออกบวชเลย ถ้าเช่นนั้น น้องจงบวช หรือไม่พี่ก็จักบวช

“น้องเป็นสุขุมาลชาติ ไม่สามารถจะออกบวชได้ พี่จงบวชเถิด”

“มานี่แน่ะ พ่ออนุรุทธะ พี่จะสอนเรื่องการครองเรือนแก่น้องผู้อยู่ ครองเรือน ชั้นต้นต้องให้ไถนา ครั้นแล้วให้หว่าน ครั้นให้หว่านแล้ว ให้ ไขนํ้าเข้า ครั้นไขนํ้าเข้ามากเกินไป ต้องให้ระบายนํ้าออก ครั้นให้ระบาย นํ้าออกแล้ว ต้องให้ถอนหญ้า ถอนแล้วต้องให้เกี่ยว ให้ขน ให้ตั้งลอม ให้นวด ให้สงฟางออก ให้ฝัดข้าวลีบออก ให้โปรยละออง ให้ขนขึ้นฉาง ครั้นถึงฤดูฝนต้องทำอย่างนี้แหละต่อไปอีก”“การงานไม่หมดสิ้น ที่สุดของการงานไม่ปรากฏ เมื่อไรการงานจัก หมดสิ้น เมื่อไรที่สุดของการงานจักปรากฏ เมื่อไรพวกเราจักขวนขวาย น้อยอิ่มเอิบเพียบพร้อมด้วยเบญจกามคุณบำเรออยู่”

“พ่ออนุรุทธะ การงานไม่หมดสิ้นแน่ ที่สุดของการงานก็ไม่ปรากฏ เมื่อการงานยังไม่สิ้นเลย มารดา บิดา ปู่ ย่า ตา ยายก็ได้ตายไปแล้ว”

“ถ้าเช่นนั้น พี่จงเข้าใจเรื่องการอยู่ครองเรือนเองเถิด ฉันจักออก บวชเอง”

เจ้าอนุรุทธศากยะขออนุญาตออกผนวช

{๓๓๙} ครั้งนั้น เจ้าอนุรุทธศากยะเข้าไปหาพระมารดาแล้วกล่าวว่า “ท่าน แม่ หม่อมฉันปรารถนาจะออกบวช ขอท่านแม่จงอนุญาตให้หม่อมฉันออก บวชเถิด” เมื่ออนุรุทธศากยะกล่าวอย่างนี้แล้ว พระมารดาได้กล่าวว่า “พ่อ อนุรุทธะ เจ้าทั้งสองเป็นลูกที่รักที่พึงใจ ไม่เป็นที่เกลียดชังของแม่ แม้ ด้วยการตายของเจ้าทั้งหลายแม่ก็ไม่ปรารถนาจะจาก ไฉนแม่จะยอม อนุญาตให้เจ้าทั้งสองผู้ยังมีชีวิตออกบวชเล่า”

เจ้าอนุรุทธศากยะได้กล่าวกะพระมารดาเป็นครั้งที่ ๒ ... เป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ท่านแม่ หม่อมฉันปรารถนาจะออกบวช ขอท่านแม่จงอนุญาตให้ หม่อมฉันออกบวชเถิด”

{๓๔๐} สมัยนั้น พระเจ้าภัททิยศากยะได้ครองสมบัติเป็นราชาของพวก ศากยะ และพระองค์ทรงเป็นพระสหายของเจ้าอนุรุทธศากยะ ครั้งนั้น พระมารดาของเจ้าอนุรุทธศากยะคิดว่า “พระเจ้าภัททิยศากยะนี้ครองสมบัติ เป็นราชาของพวกศากยะ เป็นพระสหายของอนุรุทธศากยะ พระองค์ไม่ อาจจะทรงผนวชได้แน่” จึงได้กล่าวกะเจ้าอนุรุทธศากยะว่า “พ่ออนุรุทธะ ถ้าพระเจ้าภัททิยศากยะทรงผนวช เมื่อเป็นเช่นนี้ เจ้าก็ออกบวชเถิด”ลำดับนั้น เจ้าอนุรุทธศากยะเข้าไปเฝ้าพระเจ้าภัททิยศากยะถึงพระ ตำหนัก ครั้นแล้วได้ทูลว่า “สหาย การบวชของเราเนื่องด้วยท่าน”

“สหาย ถ้าการบวชของท่านจะเนื่องด้วยเราหรือไม่เนื่องก็ตาม นั้นก็ ช่างเถอะ ท่านจงบวชตามสบายของท่านเถิด”

“มาเถิด สหาย เราทั้งสองจักออกบวชด้วยกัน”

“สหาย เราไม่อาจจะออกบวชได้ สิ่งอื่นใดที่เราสามารถจะทำให้ท่าน ได้ เราจักทำสิ่งนั้นให้แก่ท่าน ท่านจงบวชเองเถิด”

“สหาย หม่อมแม่ได้พูดกะเราอย่างนี้ว่า ‘พ่ออนุรุทธะ ถ้าพระเจ้า ภัททิยศากยะทรงผนวช เมื่อเป็นเช่นนี้ เจ้าก็ออกบวชเถิด’ ดังนี้ สหาย ก็ท่านได้พูดไว้อย่างนี้ว่า ‘สหาย ถ้าบรรพชาของท่านจะเนื่องด้วยเราหรือ ไม่ก็ตาม นั้นก็ช่างเถอะ ท่านจงบวชตามความสบายของท่าน’ มาเถิด สหาย เราทั้งสองจะออกบวชด้วยกัน”

ก็ผู้คนทั้งหลายสมัยนั้นเป็นผู้พูดจริง มีปฏิญญาจริง จึงพระเจ้า ภัททิยศากยะได้ตรัสกะเจ้าอนุรุทธะว่า “จงรออยู่สัก ๗ ปีเถิด สหาย ต่อล่วง ๗ ปีไปแล้ว เราทั้งสองจึงค่อยออกบวชด้วยกัน”

“๗ ปีนานนัก สหาย เราไม่สามารถจะรอถึง ๗ ปีได้”

“จงรออยู่สัก ๖ ปีเถิด สหาย ... จงรออยู่สัก ๕ ปี ๔ ปี ๓ ปี ๒ ปี ๑ ปีเถิด สหาย ต่อล่วง ๑ ปีไปแล้ว เราทั้งสองจึงค่อยออกบวชด้วยกัน”“๑ ปีก็ยังนานนัก สหาย เราไม่สามารถจะรอถึง ๑ ปีได้”

“จงรออยู่สัก ๗ เดือนเถิด สหาย ต่อล่วง ๗ เดือนแล้ว เราทั้งสอง จึงค่อยออกบวชด้วยกัน”

“๗ เดือนก็ยังนานนัก สหาย เราไม่สามารถจะรอถึง ๗ เดือนได้”

“จงรออยู่สัก ๖ เดือนเถิด สหาย ... จงรออยู่สัก ๕ เดือน ๔ เดือน ๓ เดือน ๒ เดือน ๑ เดือน ครึ่งเดือนเถิด สหาย ต่อล่วงครึ่งเดือนแล้ว เราทั้งสองจึงค่อยออกบวชด้วยกัน”“ครึ่งเดือนก็ยังนานนักสหาย เราไม่สามารถจะรอถึงครึ่งเดือนได้”

“จงรออยู่สัก ๗ วันเถิด สหาย พอเราได้มอบหมายราชสมบัติแก่พวก ลูก ๆ และพี่น้องก่อน”

“แค่ ๗ วัน ไม่นานนักดอก สหาย เราจักรอ”

เจ้าศากยะให้อุบาลีภูษามาลาบวชก่อน

{๓๔๑} [๓๓๑] ครั้งนั้นแล พระเจ้าภัททิยศากยะ เจ้าอนุรุทธะ เจ้าอานนท์ เจ้าภัคคุ เจ้ากิมพิละ และเจ้าเทวทัต เป็น ๗ ทั้งอุบาลีผู้เป็นภูษามาลา เสด็จออกโดยเสนา ๔ เหล่า เหมือนเสด็จประพาสพระราชอุทยานโดยเสนา ๔ เหล่าในกาลก่อนฉะนั้น กษัตริย์ทั้ง ๖ องค์เสด็จไปไกลแล้วสั่งเสนาให้กลับ ล่วงถึงพรมแดนทรงเปลื้องเครื่องประดับ เอาภูษาห่อแล้วได้กล่าวกะอุบาลี

ผู้เป็นภูษามาลาว่า “เชิญพนายอุบาลีกลับเถิด ทรัพย์เท่านี้พอเลี้ยงชีพท่าน ได้แล้ว”

{๓๔๒} ครั้งนั้น อุบาลีผู้เป็นภูษามาลากำลังเดินกลับอยู่ได้คิดว่า “พวกเจ้า ศากยะดุร้ายนัก จะพึงให้ฆ่าเราเสียก็ได้ด้วยเข้าพระทัยว่า ‘อุบาลีนี้ปลง พระชนม์พระกุมารทั้งหลาย’ ก็เจ้าศากยกุมารเหล่านี้ยังทรงผนวชได้ ไฉน เราจักบวชไม่ได้เล่า” เขาแก้ห่อเครื่องประดับออกแล้วแขวนเครื่องประดับ นั้นไว้บนต้นไม้แล้วประกาศว่า “ของนี้เราให้แล้วแล ผู้ใดพบเห็น ก็จงเอา ไปเถิด” แล้วเข้าไปหาเจ้าศากยกุมารเหล่านั้น เจ้าศากยกุมารเหล่านั้น ทอดพระเนตรเห็นอุบาลีผู้เป็นภูษามาลากำลังเดินมาแต่ไกล ครั้นแล้วจึง ตรัสถามว่า “พนายอุบาลี ท่านกลับมาทำไม”“พระเจ้าข้า เมื่อข้าพระองค์กำลังกลับอยู่ ณ ที่นี้ ได้คิดว่า ‘พวกเจ้า ศากยะดุร้ายนัก จะพึงให้ฆ่าเราเสียก็ได้ด้วยเข้าพระทัยว่า ‘อุบาลีนี้ปลง พระชนม์พระกุมารทั้งหลาย’ ก็เจ้าศากยกุมารเหล่านี้ยังทรงผนวชได้ ไฉน เราจักบวชไม่ได้เล่า’ ข้าพระองค์นั้นจึงแก้ห่อเครื่องประดับแล้วแขวนเครื่อง ประดับนั้นไว้บนต้นไม้แล้วประกาศว่า ‘ของนี้เราให้แล้วแล ผู้ใดพบเห็น ก็เอาไปเถิด’ แล้วจึงกลับมาจากที่นั้น พระเจ้าข้า”

“พนายอุบาลี ท่านได้ทำถูกต้องแล้ว เพราะท่านกลับไป เหล่าศากยะ ทั้งหลายดุร้ายนัก จะพึงให้ฆ่าท่านเสียด้วยเข้าพระทัยว่า ‘อุบาลีนี้ปลง พระชนม์พระกุมารทั้งหลาย”

{๓๔๓} ลำดับนั้น เจ้าศากยกุมารเหล่านั้นพาอุบาลีผู้เป็นภูษามาลาเข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งแล้วได้กราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า พวกหม่อมฉันเป็นเจ้าศากยะยังมีมานะถือตัว อุบาลีผู้เป็นภูษามาลานี้เป็น ผู้รับใช้พวกหม่อมฉันมานาน ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงให้อุบาลีผู้เป็น ภูษามาลานี้บวชก่อนเถิด พวกหม่อมฉันจักทำการอภิวาท การลุกรับ

อัญชลีกรรม สามีจิกรรมแก่อุบาลีผู้เป็นภูษามาลานี้ เมื่อเป็นอย่างนี้ ความถือตัวว่าเป็นศากยะของพวกหม่อมฉันผู้เป็นศากยะก็จักเสื่อมคลายไป”

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดให้อุบาลีผู้เป็นภูษามาลาบวชก่อน ให้ศากยกุมารเหล่านั้นผนวชต่อภายหลัง

{๓๔๔} ครั้นต่อมา ในระหว่างพรรษานั้นเอง ท่านพระภัททิยะทำให้แจ้งซึ่ง วิชชา ๓ ได้ ท่านพระอนุรุทธะยังทิพยจักษุให้เกิดขึ้นได้ ท่านพระอานนท์ ทำให้แจ้งชึ่งโสดาปัตติผลได้ พระเทวทัตได้สำเร็จฤทธิ์ชั้นปุถุชน

พระภัททิยะเปล่งอุทาน

{๓๔๕} [๓๓๒] ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระภัททิยะอยู่ที่ป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ที่เรือนว่างก็ดี มักเปล่งอุทานเนือง ๆ ว่า “สุขหนอ สุขหนอ” ครั้งนั้น ภิกษุหลายรูปเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวาย บังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งแล้วได้กราบทูล ว่า “พระพุทธเจ้าข้า ท่านพระภัททิยะอยู่ที่ป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ที่ เรือนว่างก็ดี มักเปล่งอุทานเนือง ๆ ว่า ‘สุขหนอ สุขหนอ’ พระพุทธเจ้าข้า ท่านพระภิททิยะคงจะไม่ยินดีประพฤติพรหมจรรย์โดยไม่ต้องสงสัย หรือ มิฉะนั้นก็คงระลึกถึงสุขในราชสมบัติครั้งก่อนนั้นเอง ท่านอยู่ที่ป่าก็ดี อยู่ที่ โคนไม้ก็ดี อยู่ที่เรือนว่างก็ดี จึงเปล่งอุทานเนือง ๆ ว่า ‘สุขหนอ สุขหนอ”ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุรูปหนึ่งว่า “มานี่แน่ะ เธอจงเรียกภัททิยภิกษุมาตามคำของเราว่า ‘ท่านภิททิยะ พระศาสดารับสั่ง หาท่าน” ภิกษุนั้นรับสนองพระพุทธบัญชาแล้วเข้าไปหาท่านพระภัททิยะถึง ที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวว่า “ท่านภัททิยะ พระศาสดารับสั่งหาท่าน”

{๓๔๖} ท่านพระภัททิยะรับคำของภิกษุนั้นแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึง ที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่ง ณ ที่ สมควรข้างหนึ่ง เมื่อท่านพระภัททิยะนั่งเรียบร้อยแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้า

ได้ตรัสว่า “ดูก่อนภัททิยะ ทราบมาว่าเธออยู่ที่ป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ที่ เรือนว่างก็ดี มักเปล่งอุทานเนือง ๆ ว่า ‘สุขหนอ สุขหนอ’ ดังนี้ จริงหรือ”

“จริงอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภัททิยะ ก็เธอพิจารณาเห็นอำนาจประโยชน์อะไร อยู่ที่ป่า ก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ที่เรือนว่างก็ดี จึงเปล่งอุทานเนือง ๆ ว่า ‘สุขหนอ สุขหนอ’ ดังนี้”

“พระพุทธเจ้าข้า เมื่อก่อนข้าพระองค์เป็นพระเจ้าแผ่นดิน แม้ภายใน พระราชวงก็ได้จัดการรักษาไว้อย่างเรียบร้อย แม้ภายนอกพระราชวังก็ได้ จัดการรักษาไว้อย่างเข้มแข็ง แม้ภายในพระนครก็ได้จัดการรักษาไว้ เรียบร้อย แม้ภายนอกพระนครก็ได้จัดการรักษาไว้อย่างเข้มแข็ง แม้ ภายในชนบทก็ได้จัดการรักษาไว้เรียบร้อย แม้ภายนอกชนบทก็ได้จัดการ รักษาไว้อย่างเข้มแข็ง พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระองค์นั้นแม้จะถูกรักษา คุ้มครองแล้วอย่างนี้ก็ยังกลัว ยังหวั่น ยังหวาด ยังสะดุ้งอยู่ แต่บัดนี้ ข้าพระองค์อยู่ที่ป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ที่เรือนว่างก็ดี อยู่ลำพังผู้เดียวก็ ไม่กลัว ไม่หวั่น ไม่หวาด ไม่สะดุ้ง ขวนขวายน้อย มีขนอันราบเรียบ เป็นอยู่ด้วยปัจจัย ๔ ที่ผู้อื่นให้ มีใจดุจมฤคอยู่ ข้าพระองค์พิจารณาเห็น อำนาจประโยชน์นี้แล อยู่ที่ป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ที่เรือนว่างก็ดี จึง เปล่งอุทานเนือง ๆ ว่า ‘สุขหนอ สุขหนอ”{๓๔๗} ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว ทรงเปล่งอุทานนี้ใน เวลานั้นว่า

“บุคคลใดไม่มีความโกรธภายในจิตและล่วงพ้นความ

เสื่อมและความเจริญได้แล้ว เทวดาทั้งหลายไม่อาจที่จะ

พบบุคคลนั้น ผู้ปราศจากภัย มีสุข ไม่มีโศกได้”

เทวทัตตวัตถุ

ว่าด้วยเรื่องพระเทวทัต

{๓๔๘} [๓๓๓] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่อนุปิยนิคมตาม พระพุทธาภิรมย์แล้วเสด็จหลีกไปทางพระนครโกสัมพี เสด็จจาริกไปโดย ลำดับ ได้ถึงพระนครโกสัมพีแล้ว นัยว่าพระองค์ประทับอยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพีนั้น

{๓๔๙} ครั้งนั้นแล พระเทวทัตหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ได้เกิดความปริวิตกแห่ง จิตอย่างนี้ว่า “เราจะทำใครให้เลื่อมใสดีหนอ ซึ่งเมื่อเลื่อมใสต่อเราแล้ว ลาภสักการะเป็นอันมากจะพึงเกิดขึ้น” ลำดับนั้น พระเทวทัตได้คิดต่อไป ว่า “อชาตศัตรูราชกุมารนี้แลยังหนุ่มและยังจะเจริญต่อไป อย่ากระนั้นเลย เราพึงทำให้อซาตศัตรูราชกุมารเลื่อมใส เมื่ออชาตศัตรูราชกุมารนั้นเลื่อม ใสต่อเราแล้ว ลาภสักการะเป็นอันมากจักเกิดขึ้น” ลำดับนั้น พระเทวทัต จึงเก็บเสนาสนะแล้วถือบาตรจีวรเดินทางไปยังพระนครราชคฤห์ ได้ถึง พระนครราชคฤห์โดยลำดับ แล้วกลายร่างของตนเนรมิตเพศเป็นกุมาร น้อย เอางูพันสะเอว ได้ปรากฏตัวบนพระเพลาของอชาตศัตรูราชกุมารทีนั้น อชาตศัตรูราชกุมารทรงกลัว หวั่นหวาด สะดุ้ง ตกพระทัย

พระเทวทัตจึงได้กล่าวกะอชาตศัตรูราชกุมารว่า “พระกุมาร พระองค์ กลัวอาตมาหรือ”

“จ้ะ ฉันกลัว ท่านเป็นใคร”

“อาตมาคือพระเทวทัต”

“ท่านเจ้าข้า ถ้าท่านเป็นพระผู้เป็นเจ้าเทวทัต นิมนต์ปรากฏด้วยเพศ ของตนเถิด”