พุทธานุญาตด้าย เล่ม ๗

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงนอนบนเตียงสูง รูปใดนอน ต้อง อาบัติทุกกฏ”

พระพุทธานุญาตเขียงรองเท้าเตียง

{๒๑๕} สมัยนั้น ภิกษุรูปหนึ่งนอนบนเตียงตํ่า ถูกงูกัด ภิกษุทั้งหลายจึง กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตเขียงรองเท้าเตียง”

{๒๑๖} สมัยต่อมา พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ใช้เขียงรองเท้าเตียงสูง ทำให้ไหวไป พร้อมกับเขียงเท้าเตียง ชาวบ้านเดินเที่ยวชมวิหารเห็นเข้าจึงพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า ... เหมือนพวกคฤหัสถ์ผู้บริโภคกาม” ภิกษุทั้งหลาย กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงใช้เขียงรองเท้าเตียงสูง รูปใดใช้ ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตเขียงรองเท้าเตียงสูง ๘ นิ้ว เป็น อย่างมาก”

พระพุทธานุญาตด้ายถักเตียง

{๒๑๗} สมัยนั้น มีด้ายเกิดขึ้นแก่สงฆ์ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้น แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตด้ายไว้ถักเตียง”

ตัวเตียงกินด้ายมาก ... ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้เจาะตัวเตียงแล้วถักเป็นตา หมากรุก”

มีผ้าชิ้นเล็ก ๆ เกิดขึ้น จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ทำเป็นผ้ารองพื้น”

มีนุ่นเกิดขึ้น ... ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ชีออกทำเป็นหมอน นุ่นมี ๓ ชนิด คือ นุ่นต้นไม้ ๑ นุ่นเถาวัลย์ ๑ นุ่นหญ้า ๑”

พระพุทธบัญญัติห้ามใช้หมอนยาวครึ่งตัว

{๒๑๘} สมัยนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ใช้หมอนยาวครึ่งตัว ชาวบ้านเดินเที่ยว ชมวิหารเห็นเข้าจึงพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า ... เหมือนพวก คฤหัสถ์ผู้บริโภคกาม” ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงใช้หมอนยาวครึ่งตัว ภิกษุใดใช้ ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ทำหมอนพอดีกับศีรษะ”

พระพุทธานุญาตฟูก ๕ ชนิด

{๒๑๙} สมัยนั้น ในพระนครราชคฤห์มีมหรสพบนยอดเขา ชาวบ้านจัดแจง ฟูกสำหรับพวกมหาอำมาตย์ คือ ฟูกขนสัตว์ ฟูกผ้า ฟูกเปลือกไม้ ฟูกหญ้า ฟูกใบไม้ ครั้นมหรสพเลิกแล้ว พวกเขาก็ถอดปลอกฟูกไป ภิกษุทั้งหลาย ได้เห็นขนสัตว์บ้าง ท่อนผ้าบ้าง เปลือกไม้บ้าง หญ้าบ้าง ใบไม้บ้าง เป็นกันมากซึ่งเขาทิ้งไว์ในที่เล่นมหรสพ ครั้นแล้วได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่ พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตฟูก ๕ ชนิด คือ ฟูกขนสัตว์ ฟูกผ้า ฟูกเปลือกไม้ ฟูกหญ้า ฟูกใบไม้”

{๒๒๐} สมัยต่อมา มีผ้าอันเป็นบริขารของเสนาสนะเกิดขึ้นแก่สงฆ์ ภิกษุ ทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้หุ้มฟูก”

พระพุทธานุญาตเตียงตั่งหุ้มฟูก

{๒๒๑} สมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายปูฟูกเตียงลงบนตั่ง ปูฟูกตั่งลงบนเตียง ฟูก ขาด ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มี พระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตเตียงหุ้มฟูก ตั่งหุ้มฟูก”

ภิกษุทั้งหลายปูฟูกลงไป ไม่ได้ใช้ผ้ารองล่าง ฟูกย้อยลงข้างล่าง ... ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ใช้ผ้ารองปูพื้นแล้วหุ้มฟูก”

โจรลักถอดปลอกฟูกไป ... ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้แต้มไว้”

โจรก็ยังลักไป ... ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ทำรอยไว้”

ถึงอย่างนั้นก็ยังลักไป ... ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้พิมพ์รอยนิ้วมือไว้”

เสตวัณณาทิอนุชานนะ

ว่าด้วยพระพุทธานุญาตสีขาวเป็นสัน

{๒๒๒} [๒๙๘] สมัยนั้น ที่อยู่อาศัยของพวกเดียรถีย์ทาสีขาว พื้นเขาแต่งเป็น สีดำ ฝาเขาทำบริกรรมด้วยสีเหลือง ชาวบ้านเป็นอันมากพากันไปดูที่อยู่ พวกเดียรถีย์ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตสีขาว สีดำ ทำบริกรรมด้วยสีเหลือง ในวิหาร”

{๒๒๓} สมัยนั้น ฝาหยาบ สีขาวไม่จับ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่ พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ใช้ดินปนแกลบ แล้วกวดด้วย เกรียง สีขาวจะได้จับ”

สีขาวไม่ติด ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ใช้ดินละเอียด แล้วกวดด้วย เกรียง สีขาวจะได้จับ”

สีขาวก็ยังไม่ติดอยู่ดี ... ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุงทั้หลาย เราอนุญาตให้ใช้ยางไม้ แป้งเปียก”

พระพุทธานุญาตดินปนแกลบ

{๒๒๔} สมัยนั้น ฝาหยาบ สีเหลืองไม่จับ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้น แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ใช้ดินปนแกลบ แล้วกวดด้วย เกรียง สีเหลืองจะได้จับ”

สีเหลืองไม่ติด ... ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ใช้ดินปนรำ แล้วกวดด้วยเกรียง สีเหลืองจะได้จับ”สีเหลืองก็ยังไม่ติดอยู่ดี ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มี พระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ใช้แป้งเมล็ดผักกาด ขี้ผึ้งเหลว”

หนาเกินไป ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้เช็ดออกด้วยเศษผ้า”

{๒๒๕} สมัยนั้น พื้นที่อยู่หยาบไป สีดำไม่จับ ... ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ใช้ดินปนแกลบ แล้วกวดด้วย เกรียง สีดำจะได้จับ”สีดำไม่ติด ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ใช้ดินเหนียวผสมมูลสัตว์ แล้วใช้ เกรียงกวด สีดำจะได้จับ”สีดำก็ยังไม่ติดอยู่ดี ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระ ภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตยางไม้ นํ้าฝาด”

ปฏิภาณจิตตปฏิกเขปะ

ว่าด้วยทรงห้ามเขียนภาพจิตรกรรมเป็นรูปสตรีรูปบุรุษ

{๒๒๖} [๒๙๙] ก็โดยสมัยนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ให้ช่างเขียนภาพจิตรกรรม เป็นรูปสตรีรูปบุรษไว้ในวิหาร ชาวบ้านเดินเที่ยวชมวิหารเห็นเข้าจึงเพ่งโทษ

ติเตียน โพนทะนาว่า ... หมือนพวกคฤหัสถ์ผู้บริโภคกาม” ภิกษุทั้งหลาย จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงให้เขียนภาพจิตกรรมเป็นรูปสตรี รูปบุรุษ รูปใดให้เขียน ต้องอาบัติทุกกฏ

เราอนุญาตภาพดอกไม้ ภาพเครือเถา ฟันมังกร ดอกจอกห้ากลีบ”

อิฏฐกาจยาทิอนุชานนะ

ว่าด้วยพระพุทธานุญาตให้ถมพื้นที่วิหาร

{๒๒๗} [๓๐๐] ก็โดยสมัยนั้นแล วิหารมีพื้นต่ำ นํ้าท่วมถึง ภิกษุทั้งหลายจึง กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ถมพื้นที่ให้สูง”

ดินที่ถมพังลงมา ... ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตก่อฐานดิน ๓ แบบ คือ ก่อด้วยอิฐ ก่อด้วยหิน ก่อด้วยไม้”

ภิกษุทั้งหลายขึ้นลงลำบาก ... ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตบันได ๓ ชนิด คือ บันไดอิฐ บันได หิน บันไดไม้”

ภิกษุทั้งหลายขึ้นลงพลัดตกลงมา ... ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตราวสาหรับยึด”

พระพุทธานุญาตผ้าม่านและห้องนอน

{๒๒๘} สมัยนั้น วิหารที่พักเป็นลานโล่ง ภิกษุทั้งหลายละอายที่จะนอน จึง กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตผ้าม่าน”

ภิกษุทั้งหลายเลิกผ้าม่านมองดูกัน จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มี พระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตฝาครึ่งหนึ่ง”

คนมองดูข้างบนจากฝาครึ่งหนึ่งได้ จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มี พระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตห้อง ๓ ชนิด คือ ห้องสี่เหลี่ยม จตุรัส ๑ ห้องยาว ๑ ห้องคล้ายทิมแถว ๑”

พระพุทธานุญาตกั้นห้อง

{๒๒๙} สมัยนั้น วิหารเล็ก ภิกษุทั้งหลายกั้นห้องไว้ตรงกลาง อุปจารไม่มี ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระ ภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้กั้นห้องไว้ส่วนข้างหนึ่งในวิหาร เล็ก แต่ในวิหารใหญ่กั้นไว้ตรงกลางได้”

พระพุทธานุญาตกรอบเชิงฝาและกันสาด

{๒๓๐} สมัยนั้น เชิงฝาวิหารเก่า ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระ ผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตกรอบเชิงฝา”

ฝาวิหารถูกฝนสาด ... ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตแผงกันสาดดินปนเถ้ากับมูลวัว”

พระพุทธานุญาตเพดาน

{๒๓๑} สมัยนั้น งูตกจากหลังคาหญ้าถูกคอภิกษุรูปหนึ่ง เธอกลัวส่งเสียง ร้องลั่น ภิกษุทั้งหลายรีบเข้าไปถามเธอว่า “ทำไมคุณจึงได้ส่งเสียงร้องลั่น”

เธอจึงแจ้งเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระ ผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตเพดาน”

พระพุทธานุญาตไม้สำหรับแขวนถุง

{๒๓๒} สมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายแขวนถุงไว้ที่เท้าเตียงบ้าง ที่เท้าตั่งบ้าง หนู และปลวกกัดภิน ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตไม้เดือยติดฝา ไม้นาคทนต์”

พระพุทธานุญาตราวจีวร

{๒๓๓} สมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายเก็บจีวรไว้บนเตียงบ้าง บนตั่งบ้าง จีวร ขาด ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระ ภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตราวจีวร สายระเดียงในวิหาร”

พระพุทธานุญาตระเบียงเป็นต้น

{๒๓๔} สมัยนั้น วิหารยังไม่มีระเบียง หาที่พักอาศัยมิได้ ภิกษุทั้งหลายจึง กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตระเบียง เฉลียง ลับแล หน้ามุขมี หลังคา”

ระเบียงเปิดโล่ง ภิกษุทั้งหลายละอายที่จะนอน ... ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตกันสาดเลื่อน ฝาคํ้า”