มูลเหตุอุปัชฌายวัตร เล่ม ๗

พลางถ่ายอุจจาระ ไม่พึงเคี้ยวไม้ชำระฟันพลางถ่ายอุจจาระ ไม่พึงถ่าย อุจจาระนอกรางอุจจาระ ไม่พึงถ่ายปัสสาวะนอกรางปัสสาวะ ไม่พึงบ้วน เขฬะลงในรางปัสสาวะ ไม่พึงเช็ดด้วยไม้หยาบ ไม่พึงทิ้งไม้เช็ดลงในช่อง ถ่ายอุจจาระ ยืนบนเขียงถ่ายแล้วพึงปิดผ้าไม่พึงผลุนผลันออกมา ไม่พึงเวิกผ้าออกมา ยืนบนเขียงชำระแล้วพึง เวิกผ้า ไม่พึงชำระล้างให้มีเสียงดังจปุจปุ ไม่พึงเหลือนํ้าไว้ในกระบอกชำระ ยืนบนเขียงชำระแล้วพึงปิดผ้า

ถ้าวัจกุฎีที่ถ่ายไว้เลอะเทอะ ต้องล้างเสีย ถ้าตะกร้าใส่ไม้ชำระเต็ม พึง เทไม้ชำระ ถ้าวัจกุฎีรก พึงกวาดวัจกุฎี ถ้าชานภายนอก บริเวณ ซุ้มประตูรก พึงกวาดเสีย ถ้านํ้าในหม้อชำระไม่มี พึงตักนํ้ามาไว้ในหม้อชำระดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นวัจกุฎีวัตรของภิกษุทั้งหลาย ซึ่งภิกษุ ทั้งหลายพึงประพฤติให้เรียบร้อยในวัจกุฎี”

๑๑. อุปัชฌายวัตตกถา

ว่าด้วยเรื่องอุปัชฌายวัตร

{๔๓๘} [๓๗๕] ก็โดยสมัยนั้นแล สัทธิวิหาริกทั้งหลายไม่ประพฤติโดยชอบ ในพระอุปัชฌาย์ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนสัทธิวิหาริกทั้งหลายจึงได้ไม่ประพฤติโดยชอบในพระ อุปัชฌาย์เล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบ มาว่าสัทธิวิหาริกทั้งหลายไม่ประพฤติโดยชอบในอุปัชฌาย์ จริงหรือ”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฉน สัทธิวิหาริกทั้งหลายจึงได้ไม่ประพฤติโดยชอบในอุปัชฌาย์เล่า ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชน ที่ยังไม่เลื่อมใส ... ครั้นแล้วทรงทำธรรมีกถารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติอุปัชฌายวัตรแก่ สัทธิวิหาริกทั้งหลาย โดยประการที่สัทธิวิหาริกทั้งหลายพึงประพฤติให้ เรียบร้อยในอุปัชฌาย์

ธรรมเนียมปฏิบัติในพระอุปัชฌาย์

{๔๓๙} [๓๗๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัทธิวิหาริกพึงประพฤติโดยชอบใน อุปัชฌาย์ วิธีประพฤติโดยชอบในอุปัชฌาย์นั้น ดังต่อไปนี้

สัทธิวิหาริกพึงลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ถอดรองเท้า ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียง บ่า แล้วถวายไม้ชำระฟัน ถวายน้ำล้างหน้า ปูอาสนะไว้

ถ้าข้าวยาคูมี พึงล้างภาชนะแล้วน้อมข้าวยาคูเข้าไปถวาย เมื่ออุปัชฌาย์ ดื่มข้าวยาคูแล้ว พึงถวายน้ำ รับภาชนะมา ถือต่ำ ๆ อย่าให้กระทบ ล้าง ให้สะอาดแล้วเก็บไว้ เมื่ออุปัชฌาย์ลุกขึ้นแล้ว พึงเก็บอาสนะ

ถ้าที่ตรงนั้นเปรอะเปื้อน พึงเก็บกวาดที่นั้นเสีย

ถ้าอุปัชฌาย์ประสงค์จะเข้าบ้าน พึงถวายผ้านุ่ง พึงรับผ้านุ่งผลัดมา พึงถวายประคดเอว พึงพับผ้าสังฆาฏิเป็นชั้นถวาย พึงล้างบาตรแล้วถวาย พร้อมทั้งน้ำด้วย

ถ้าอุปัชฌาย์ปรารถนาจะให้เป็นปัจฉาสมณะผู้ติดตาม พึงนุ่งให้เป็น ปริมณฑลปิดมณฑล ๓ แล้วคาดประคดเอว คลุมผ้าสังฆาฏิทำเป็นชั้น กลัด ลูกดุม ล้างบาตรแล้วถือไป เป็นปัจฉาสมณะของอุปัชฌาย์ ไม่พึงเดินให้ ห่างนัก ไม่พึงเดินให้ชิดนัก พึงรับวัตถุที่เนื่องในบาตรเมื่ออุปัชฌาย์กำลังพูด ไม่พึงพูดสอดขึ้นในระหว่าง เมื่ออุปัชฌาย์ กล่าวถ้อยคำใกล้ต่ออาบัติ พึงห้ามเสีย

เมื่อกลับ พึงมาก่อนแล้วปูอาสนะที่นั่งฉันไว้ พึงเตรียมตั้งนํ้าล้างเท้า ตั่งรองเท้า กระเบื้องเช็ดเท้าไว้ พึงลุกขึ้นรับบาตรและจีวร พึงถวายผ้านุ่ง ผลัด พึงรับผ้านุ่งมา

ถ้าจีวรชุ่มเหงื่อ พึงผึ่งแดดไว้ครู่หนึ่ง แต่ไม่พึงผึ่งทิ้งไว้ที่แดด

พึงพับจีวร เมื่อพับจีวร พึงพับให้เหลื่อมมุมกัน ๔ นิ้ว ด้วยตั้งใจว่า จะได้ไม่มีรอยหักตรงกลาง พึงสอดประคดเอวไว้ในขนดอันตรวาสก

ถ้าบิณฑบาตมี และอุปัชฌาย์ประสงค์จะฉัน พึงถวายน้ำแล้วน้อม บิณฑบาตเข้าไปถวาย พึงถามอุปัชฌาย์ถึงน้ำฉัน เมื่ออุปัชฌาย์ฉันแล้ว พึงถวายน้ำ รับบาตรมา ถือต่ำ ๆ อย่าให้กระทบ ล้างให้สะอาด เช็ดให้ แห้งแล้วผึ่งไว้ที่แดดสักครู่หนึ่ง แต่ไม่พึงผึ่งทิ้งไว้ที่แดดพึงเก็บบาตรจีวร เมื่อเก็บบาตร พึงใช้มือข้างหนึ่งจับบาตร ใช้มือข้าง หนึ่งคลำใต้เตียงหรือใต้ตั่งแล้วจึงเก็บบาตร แต่ไม่พึงเก็บบาตรไว้บนพื้นที่ไม่ มีสิ่งใดรอง

เมื่อเก็บจีวร พึงใช้มือข้างหนึ่งจับจีวรไว้ ใช้มือข้างหนึ่งลูบราวจีวร หรือสายระเดียงแล้วจึงเก็บจีวรเอาชายไว้ด้านนอก ขนดไว้ด้านใน

เมื่ออุปัชฌาย์ลุกขึ้นแล้ว พึงเก็บอาสนะ เก็บน้ำล้างเท้า ตั่งรองเท้า กระเบื้องเช็ดเท้า ถ้าที่ตรงนั้นเปรอะเปื้อน พึงเก็บกวาดที่นั้นเสีย

ถ้าอุปัชฌาย์ประสงค์จะสรงน้ำพึงจัดน้ำสรงถวายถ้าต้องการ น้ำเย็น พึงจัดน้ำเย็นถวาย ถ้าต้องการน้ำร้อน พึงจัดน้ำร้อนถวาย

ถ้าอุปัชฌาย์ประสงค์จะเข้าเรือนไฟ พึงบดจุรณแช่ดินไว้ ถือตั่ง สำหรับเรือนไฟแล้วเดินตามหลังอุปัชฌาย์ไป ถวายตั่งสำหรับเรือนไฟแล้ว รับจีวรมาวางไว้ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พึงถวายจุรณ ถวายดินถ้าอุตสาหะอยู่ ก็พึงเข้าเรือนไฟ เมื่อเข้าเรือนไฟ พึงเอาดินทาหน้า ปิดทั้งข้างหน้าข้างหลังแล้วเข้าเรือนไฟ ไม่พึงนั่งเบียดภิกษุผู้เถระ ไม่พึง ห้ามกันอาสนะภิกษุใหม่ พึงทำบริกรรมแก่อุปัชฌาย์ในเรือนไฟ

เมื่อออกจากเรือนไฟ พึงถือตั่งสำหรับเรือนไฟ แล้วปิดทั้งข้างหน้า ทั้งข้างหลังออกจากเรือนไฟ

พึงทำบริกรรมแก่อุปัชฌาย์แม้ในน้ำ อาบเสร็จแล้วพึงขึ้นมาก่อน ทำตัวของตนให้แห้งน้ำ นุ่งผ้าแล้วพึงเช็ดน้ำจากตัวอุปัชฌาย์ พึงถวาย ผ้านุ่ง พึงถวายผ้าสังฆาฏิ พึงถือตั่งสำหรับเรือนไฟมาก่อนแล้วปูอาสนะไว้ เตรียมน้ำล้างเท้า ตั่งรองเท้า กระเบื้องเช็ดเท้าไว้ พึงถามอุปัชฌาย์ด้วย น้ำฉันถ้าประสงค์จะเรียนบาลี พึงขอให้อุปัชฌาย์แสดงบาลีขึ้น ถ้าประสงค์ จะสอบถาม พึงสอบถาม

อุปัชฌาย์อยู่ในวิหารแห่งใด ถ้าวิหารแห่งนั้นรก ถ้าอุตสาหะอยู่ พึงปัดกวาดเสีย เมื่อปัดกวาดวิหาร พึงขนบาตรจีวรออกก่อนแล้ววางไว้ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พึงขนผ้าปูนั่งและผ้าปูนอน ขนฟูก หมอน ออกวาง ไว้ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

เตียงตั่ง สัทธิวิหาริกพึงยกต่ำ ๆ ขนออกให้เรียบร้อย อย่าให้ครูดสี อย่าให้กระทบกระแทกบานและกรอบประตู แล้วตั้งไว้ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง เขียงรองเตียง กระโถน พนักอิง พึงขนออกไปตั้งไว้ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง เครื่องปูพื้น พึงสังเกตตามที่ปูไว้เดิมแล้วขนออกไปวางไว้ ณ ที่สมควร ข้างหนึ่งถ้าในวิหารมีหยากไย่ พึงกวาดจากเพดานลงมาก่อน กรอบหน้าต่าง และมุมห้องพึงเช็ดเสีย ถ้าฝาที่เขาทำบริกรรมไว้ด้วยยางไม้หรือพื้นที่เขา ทาสีดำไว้ขึ้นรา พึงเอาผ้าชุบน้ำบิดแล้วเช็ดออกเสีย ถ้าพื้นเขามิได้แต่งไว้ พึงเอาน้ำประพรมแล้วเช็ดเสียด้วยตั้งใจว่า ‘วิหารอย่าได้ฟุ้งไปด้วยฝุ่นละออง’ พึงเก็บกวาดหยากเยื่อทิ้งเสีย ณ ที่สมควรข้างหนึ่งเครื่องลาดพื้นพึงผึ่งแดด ชำระ สลัดเสีย แล้วขนกลับปูไว้ตามเดิม เขียงรองเท้าเตียงพึงผึ่งแดด ขัดเช็ดเสีย แล้วขนกลับไปตั้งไว้ที่เดิม เตียงตั่ง

พึงผึ่งแดด ขัดถูเคาะเสีย ยกต่ำ ๆ ขนกลับไปให้ดี ๆ อย่าให้ครูดสี อย่า ให้กระทบกระแทกบานและกรอบประตูแล้วตั้งไว้ตามเดิม

ฟูก หมอน ผ้าปูนั่ง และผ้าปูนอนพึงผึ่งแดด ทำให้สะอาด ตบเสีย แล้วนำกลับไปวางไว้ตามเดิม กระโถน พนักอิงพึงผึ่งแดด เช็ดถูเสียแล้ว ขนกลับไปตั้งไว้ตามเดิม

พึงเก็บบาตรจีวร เมื่อเก็บบาตร พึงใช้มือข้างหนึ่งจับบาตร ใช้มือข้าง หนึ่งคลำใต้เตียงหรือใต้ตั่งแล้วจึงเก็บบาตร แต่ไม่พึงเก็บบาตรบนพื้นที่ไม่มี สิ่งใดรอง

เมื่อเก็บจีวร พึงใช้มือข้างหนึ่งจับจีวรไว้ ใช้มือข้างหนึ่งลูบราวจีวรหรือ สายระเดียง แล้วเก็บจีวรเอาชายไว้ด้านนอก ขนดไว้ด้านใน

ถ้ามีลมที่มีฝุ่นผงพัดมาแต่ทิศตะวันออก พึงปิดหน้าต่างด้านตะวันออก ถ้าพัดมาแต่ทิศตะวันตก พึงปิดหน้าต่างด้านตะวันตก ถ้าพัดมาแต่ทิศเหนือ พึงปิดหน้าต่างด้านเหนือ ถ้าพัดมาแต่ทิศใต้ พึงปิดหน้าต่างด้านใต้ ถ้า เป็นฤดูหนาว พึงเปิดหน้าต่างกลางวัน พึงปิดกลางคืน ถ้าเป็นฤดูร้อน พึงปิดหน้าต่างกลางวัน พึงเปิดกลางคืนถ้าบริเวณ ซุ้มนํ้า โรงฉัน โรงไฟ วัจกุฎีรกรุงรัง พึงปัดกวาดเสีย ถ้า นํ้าฉันนํ้าใช้ไม่มี พึงจัดตั้งไว้ ถ้านํ้าในหม้อชำระไม่มี พึงตักนํ้ามาใส่ไว้ใน หม้อชำระ

ถ้าความกระสันเกิดขึ้นแก่อุปัชฌาย์ สัทธิวิหาริกพึงช่วยระงับหรือ พึงวานภิกษุอื่นให้ช่วยระงับ หรือพึงแสดงธรรมกถาแก่อุปัชฌาย์นั้น ถ้า ความรำคาญเกิดขึ้นแก่อุปัชฌาย์ สัทธิวิหาริกพึงช่วยบรรเทา หรือพึงวาน ภิกษุอื่นให้ช่วยบรรเทา หรือพึงแสดงธรรมกถาแก่อุปัชฌาย์นั้น ถ้าความ เห็นผิดเกิดขึ้นแก่อุปัชฌาย์ สัทธิวิหาริกพึงบอกให้สละเสีย หรือพึงวาน ภิกษุอื่นให้ช่วยบอกให้สละเสีย หรือพึงแสดงธรรมกถาแก่อุปัชฌาย์นั้น

ถ้าอุปัชฌาย์ต้องอาบัติหนัก ควรอยู่ปริวาส สัทธิวิหาริกพึงทำความ ขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไรหนอ สงฆ์พึงให้ปริวาสแก่อุปัชฌาย์’ ถ้า อุปัชฌาย์ควรชักเข้าหาอาบัติเดิม สัทธิวิหาริกพึงทำความขวนขวายว่า ‘ด้วย อุบายอย่างไรหนอ สงฆ์พึงชักอุปัชฌาย์เข้าหาอาบัติเดิม’ ถ้าอุปัชฌาย์ควร ประพฤติมานัต สัทธิวิหาริกพึงทำความขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไรหนอ สงฆ์พึงให้มานัตแก่อุปัชฌาย์’ ถ้าอุปัชฌาย์ควรอัพภาน สัทธิวิหาริกพึงทำ ความขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไรหนอ สงฆ์พึงอัพภานอุปัชฌาย์’ถ้าสงฆ์ปรารถนาจะทำกรรมแก่อุปัชฌาย์ คือ ตัชชนียกรรม นิยสกรรม ปัพพาชนียกรรม ปฏิสารณียกรรม หรืออุกเขปนียกรรม

สัทธิวิหาริกพึง ทำความขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไรหนอ สงฆ์จะไม่ทำกรรมแก่ อุปัชฌาย์ หรือสงฆ์จะน้อมไปเพื่อกรรมสถานเบา’ หรืออุปัชฌาย์นั้นถูก สงฆ์ลงตัชชะนียกรรม นิยสกรรม ปัพพาชนียกรรม ปฏิสารณียกรรม หรือ อุกเขปนียกรรมแล้ว สัทธิวิหาริกพึงทำความขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบาย อย่างไรหนอ อุปัชฌาย์พึงประพฤติชอบ พึงหายเย่อหยิ่ง พึงประพฤติ แก้ตัวได้ สงฆ์พึงระงับกรรมนั้นเสีย’ถ้าอุปัชฌาย์มีจีวรที่จะต้องซัก สัทธิวิหาริกพึงซักเองหรือพึงทำความ ขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไรหนอ ใคร ๆ พึงซักจีวรของอุปัชฌาย์’ ถ้า อุปัชฌาย์มีจีวรที่จะต้องทำ สัทธิวิหาริกพึงทำเองหรือพึงทำความขวนขวาย ว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไรหนอ ใคร ๆ พึงทำจีวรของอุปัชฌาย์’ ถ้าอุปัชฌาย์ มีนํ้าย้อมที่จะต้องต้ม สัทธิวิหาริกพึงต้มเองหรือทำความขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไรหนอ ใคร ๆ พึงต้มนํ้าย้อมของอุปัชฌาย์’ ถ้าอุปัชฌาย์ มีจีวรที่จะต้องย้อม สัทธิวิหาริกพึงย้อมเองหรือพึงทำความขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไรหนอ ใคร ๆ พึงย้อมจีวรของอุปัชฌาย์’ เมื่อย้อมจีวร พึงย้อมพลิกกลับไปกลับมาให้ดี ๆ เมื่อหยดนํ้าย้อมยังไม่สะเด็ด ไม่พึงหลีก ไปเสีย

สัทธิวิหาริกไม่บอกอุปัชฌาย์ก่อน ไม่พึงให้บาตรแก่ภิกษุบางรูป ไม่ พึงรับบาตรของภิกษุบางรูป ไม่พึงให้จีวรแก่ภิกษุบางรูป ไม่พึงรับจีวรของ ภิกษุบางรูป ไม่พึงให้บริขารแก่ภิกษุบางรูป ไม่พึงรับบริขารของภิกษุบางรูป ไม่พึงปลงผมให้ภิกษุบางรูป ไม่พึงให้ภิกษุบางรูปปลงผมให้ ไม่พึงทำ บริกรรมให้ภิกษุบางรูป ไม่พึงให้ภิกษุบางรูปทำบริกรรมให้ ไม่พึงทำความ ขวนขวายแก่ภิกษุบางรูป ไม่พึงสั่งให้ภิกษุบางรูปทำความขวนขวาย ไม่พึง เป็นปัจฉาสมณะของภิกษุบางรูป ไม่พึงพาภิกษุบางรูปไป เป็นปัจฉาสมณะ ไม่พึงนำบิณฑบาตไปให้ภิกษุบางรูป ไม่พึงให้ภิกษุบางรูปนำบิณฑบาตมาให้ไม่บอกลาอุปัชฌาย์ก่อน ไม่พึงเข้าบ้าน ไม่พึงไปป่าช้า ไม่พึงหลีก ไปสู่ทิศ

ถ้าอุปัชฌาย์อาพาธ พึงพยาบาลจนตลอดชีวิต พึงรอจนกว่าท่าน จะหาย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นอุปัชฌาย์วัตรของสัทธิวิหาริกทั้งหลาย ซึ่งสัทธิวิหาริกพึงประพฤติโดยชอบในอุปัชฌาย์”

๑๒. สัทธิวิหาริกวัตตกถา

ว่าด้วยเรื่องสัทธิวิหาริกวัตร

{๔๔๐} [๓๗๗] ก็โดยสมัยนั้นแล พระอุปัชฌาย์ทั้งหลายไม่ประพฤติโดย ชอบในสัทธิวิหาริก บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระอุปัชฌาย์ทั้งหลายจึงได้ไม่ประพฤติโดยชอบใน สัทธิวิหาริกเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบ มาว่าอุปัชฌาย์ทั้งหลายไม่ประพฤติโดยชอบในสัทธิวิหาริก จริงหรือ”