อัฏฐังคิกวาร เล่ม ๓๕

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญสัมมาทิฏฐิอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละ เจริญสัมมาสังกัปปะ ... เจริญสัมมาวาจา ... เจริญสัมมากัมมันตะ ... เจริญสัมมาอาชีวะ ... เจริญสัมมาวายามะ ... เจริญสัมมาสติ ... เจริญสัมมาสมาธิอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละ

จบ สุตตันตภาชนีย์

๒. อภิธัมมภาชนีย์

อัฏฐังคิกวาร

{๕๘๐} [๔๙๐] มรรคมีองค์ ๘ คือ

๑. สัมมาทิฏฐิ ... ๘. สัมมาสมาธิ

[๔๙๑] ในธรรมเหล่านี้ มรรคมีองค์ ๘ เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ในสมัยใด มรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ มีในสมัยนั้น{๕๘๑} [๔๙๒] ในมรรคมีองค์ ๘ นั้น สัมมาทิฏฐิ เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย ความเห็นชอบธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสัมมาทิฏฐิ (๑)

{๕๘๒} สัมมาสังกัปปะ เป็นไฉน

ความตรึก ความตรึกอย่างแรง ความดำริ ความที่จิตแนบแน่นอยู่ในอารมณ์ ความที่จิตแนบสนิทอยู่ในอารมณ์ ความยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ ความดำริชอบ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสัมมาสังกัปปะ (๒){๕๘๓} สัมมาวาจา เป็นไฉน

การงด การเว้น การเลิกละ เจตนาเครื่องงดเว้นจากวจีทุจริต ๔ กิริยาไม่ทำ การไม่ทำ การไม่ล่วงละเมิด การไม่ลํ้าเขต การกำจัดต้นเหตุ วจีทุจริต ๔ วาจาชอบ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสัมมาวาจา (๓){๕๘๔} สัมมากัมมันตะ เป็นไฉน

การงด การเว้น การเลิกละ เจตนาเครื่องงดเว้นจากกายทุจริต ๓ กิริยาไม่ทำ การไม่ทำ การไม่ล่วงละเมิด การไม่ลํ้าเขต การกำจัดต้นเหตุกายทุจริต ๓ การงานชอบ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสัมมากัมมันตะ (๔){๕๘๕} สัมมาอาชีวะ เป็นไฉน

การงด การเว้น การเลิกละ เจตนาเครื่องงดเว้นจากมิจฉาอาชีวะ กิริยาไม่ทำ การไม่ทำ การไม่ล่วงละเมิด การไม่ลํ้าเขต การกำจัดต้นเหตุ มิจฉาอาชีวะ การเลี้ยงชีพชอบ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสัมมาอาชีวะ (๕){๕๘๖} สัมมาวายามะ เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... ความพยายามชอบ วิริยสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสัมมาวายามะ (๖)

{๕๘๗} สัมมาสติ เป็นไฉน

สติ ความตามระลึก ... ความระลึกชอบ สติสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสัมมาสติ (๗){๕๘๘} สัมมาสมาธิ เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ... ความตั้งใจชอบ สมาธิสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสัมมาสมาธิ (๘)นี้เรียกว่ามรรคมีองค์ ๘ สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยมรรคมีองค์ ๘

ปัญจังคิกวาร

เอกโตปุจฉาวิสัชนานัย

{๕๘๙} [๔๙๓] มรรคมีองค์ ๕ คือ

๑. สัมมาทิฏฐิ ๒. สัมมาสังกัปปะ

๓. สัมมาวายามะ ๔. สัมมาสติ

๕. สัมมาสมาธิ

[๔๙๔] ในธรรมเหล่านั้น มรรคมีองค์ ๕ เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ในสมัยใด มรรคมีองค์ ๕ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ มีในสมัยนั้น[๔๙๕] ในมรรคมีองค์ ๕ นั้น สัมมาทิฏฐิ เป็นไฉน