เอกกนิเทศ เล่ม ๓๕

๑๐. ทสกมาติกา

{๘๕๘} [๘๔๑] (๑) กิเลสวัตถุ เรื่องที่ก่อความเศร้าหมอง ๑๐

(๒) อาฆาตวัตถุ เหตุให้เกิดความอาฆาต ๑๐

(๓) อกุศลกรรมบถ ทางแห่งอกุศลกรรม ๑๐

(๔) สังโยชน์ กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพ ๑๐

(๕) มิจฉัตตะ สภาวะที่ผิด ๑๐

(๖) ทสวัตถุกามิจฉาทิฏฐิ ความเห็นผิด ๑๐ เรื่อง

(๗) ทสวัตถุกาอันตคาหิกทิฏฐิ ความเห็นที่ยึดเอาที่สุด ๑๐ เรื่อง

จบ ทสกมาติกา

{๘๕๙} [๘๔๒] ตัณหาวิจริตอาศัยอายตนะภายใน ๑๘ ตัณหาวิจริตอาศัยอายตนะภายนอก ๑๘ ประมวลเข้าด้วยกันเป็นตัณหาวิจริต ๓๖ตัณหาวิจริตเป็นอดีต ๓๖ ตัณหาวิจริตเป็นอนาคต ๓๖ ตัณหาวิจริตเป็นปัจจุบัน ๓๖ ประมวลเข้าด้วยกันเป็นตัณหาวิจริต ๑๐๘

ทิฏฐิ ๖๒ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในพรหมชาลสูตร

จบ มาติกา

๑. เอกกนิทเทส

{๘๖๐} [๘๔๓] ในเอกกมาติกาเหล่านั้น ชาติมทะ เป็นไฉน

ความมัวเมา อาการที่มัวเมา ภาวะที่มัวเมา ความถือตัว อาการที่ถือตัว ภาวะที่ถือตัว การยกตน การเทิดตน การเชิดชูตนดุจธง การยกตนขึ้น ความที่จิตต้องการเป็นดุจธงเพราะอาศัยชาติ นี้เรียกว่าชาติมทะ

{๘๖๑} [๘๔๔] โคตตมทะ เป็นต้นเป็นไฉน

ความมัวเมา อาการที่มัวเมา ภาวะที่มัวเมา ความถือตัว อาการที่ถือตัว ภาวะที่ถือตัว การยกตน การเทิดตน การเชิดชูตนดุจธง การยกตนขึ้น ความที่จิตต้องการเป็นดุจธงเพราะอาศัยโคตร ... เพราะอาศัยความไม่มีโรค ... เพราะอาศัยความเป็นหนุ่มสาว ... เพราะอาศัยชีวิต ... เพราะอาศัยลาภ ... เพราะอาศัยสักการะ ... เพราะอาศัยการทำความเคารพ ... เพราะอาศัยความเป็นหัวหน้า ... เพราะอาศัยบริวาร ... เพราะอาศัยโภคสมบัติ ... เพราะอาศัยวรรณะแห่งสรีระและคุณความดี ... เพราะอาศัยการศึกษา ... เพราะอาศัยปฏิภาณ ... เพราะอาศัยความเป็นผู้รัตตัญญู ... เพราะอาศัยความเป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ... เพราะอาศัยความไม่มีใครดูหมิ่น ... เพราะอาศัยอิริยาบถ ... เพราะอาศัยอิทธิฤทธิ์ ... เพราะอาศัยยศ ... เพราะอาศัยศีล ... เพราะอาศัยฌาน ... เพราะอาศัยศิลปะ ... เพราะอาศัยความมีทรวดทรงสูง ... เพราะอาศัยความมีทรวดทรงสันทัด ... เพราะอาศัยความมีทรวดทรงงาม ... เพราะอาศัยความมีร่างกายสมบรูณ์ นี้เรียกว่าปาริปูริมทะ{๘๖๒} [๘๔๕] มทะ เป็นไฉน

ความมัวเมา อาการที่มัวเมา ภาวะที่มัวเมา ความถือตัว อาการที่ถือตัว ภาวะที่ถือตัว การยกตน การเทิดตน การเชิดชูตนดุจธง การยกตนขึ้น ความที่จิตต้องการเป็นดุจธง นี้เรียกว่ามทะ

{๘๖๓} [๘๔๖] ปมาทะ เป็นไฉน

ความปล่อยจิตไป ความเพิ่มพูนการปล่อยจิตไปในกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต หรือในกามคุณ ๕ หรือความทำโดยไม่เคารพ ความทำโดยไม่ติดต่อ ความกระทำไม่มั่นคง ความประพฤติย่อหย่อน ความทอดทิ้งฉันทะ ความทอดทิ้งธุระ ความไม่เสพให้มาก ความไม่ทำให้เจริญ ความไม่ทำให้

มาก ความไม่ตั้งใจจริง ความไม่ประกอบเนือง ๆ ความประมาทในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลาย ความประมาท อาการที่ประมาท ภาวะที่ประมาท มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าปมาทะ

{๘๖๔} [๘๔๗] ถัมภะ เป็นไฉน

ความหัวดื้อ อาการที่หัวดื้อ ภาวะที่หัวดื้อ ความแข็งกระด้าง ความหยาบคาย ความถือรั้น ความไม่อ่อนโยน นี้เรียกว่าถัมภะ

{๘๖๕} [๘๔๘] สารัมภะ เป็นไฉน

ความแข่งดี ความแข่งขึ้นหน้า อาการที่แข่งดี อาการที่แข่งขึ้นหน้า ภาวะที่แข่งขึ้นหน้า นี้เรียกว่าสารัมภะ

{๘๖๖} [๘๔๙] อติจฉตา เป็นไฉน

ความอยากได้มากยิ่งของบุคคลผู้ไม่สันโดษด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร หรือด้วยกามคุณ ๕ ตามมี ตามได้ ความปรารถนา ความอยากได้ ความมักมาก ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิต นี้เรียกว่าอติจฉตา{๘๖๗} [๘๕๐] มหิจฉตา เป็นไฉน

ความอยากได้มากของภิกษผู้ไม่สันโดษด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร หรือด้วยกามคุณ ๕ ความปรารถนา ความอยากได้ ความมักมาก ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัด นักแห่งจิต มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่ามหิจฉตา{๘๖๘} [๘๕๑] ปาปิจฉตา เป็นไฉน

คนบางคนในโลกนี้เป็นผู้ไม่มีศรัทธาย่อมปรารถนาว่า ‘ขอชนจงรู้เราว่าเป็นผู้มีศรัทธา’ เป็นผู้ทุศีลย่อมปรารถนาว่า ‘ขอชนจงรู้เราว่าเป็นผู้มีศีล’ เป็นผู้มีการศึกษาน้อยย่อมปรารถนาว่า ‘ขอชนจงรู้เราว่าเป็นผู้มีการศึกษา

มาก’ เป็นผู้ยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะย่อมปรารถนาว่า ‘ขอชนจงรู้เราว่าเป็นผู้ชอบสงัด’ เป็นผู้เกียจคร้านย่อมปรารถนาว่า ‘ขอชนจงรู้เราว่าเป็นผู้ปรารภความเพียร’ เป็นผู้มีสติหลงลืมย่อมปรารถนาว่า ‘ขอชนจงรู้เราว่าเป็นผู้มีสติตั้งมั่น’ เป็นผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นย่อมปรารถนาว่า ‘ขอชนจงรู้เราว่าเป็นผู้มีจิตตั้งมั่น’ เป็นผู้มีปัญญาทรามย่อมปรารถนาว่า ‘ขอชนจงรู้เราว่าเป็นผู้มีปัญญา’ เป็นผู้ยังไม่สิ้นอาสวะย่อมปรารถนาว่า ‘ขอชนจงรู้เราว่าเป็นผู้สิ้นอาสวะ’ ความปรารถนา ความอยากได้ ความปรารถนาเลวทราม ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิต นี้เรียกว่าปาปิจฉตา{๘๖๙} [๘๕๒] สิงคะ เป็นไฉน

ความมีเล่ห์เหลี่ยม ความมีเหลี่ยมคู ความจัดจ้าน ความรอบจัด ความเหลี่ยมจัด ความหลอกลวง นี้เรียกว่าสิงคะ

{๘๗๐} [๘๕๓] ตินติณะ เป็นไฉน

ความกันท่าคนอื่น อาการที่กันท่าคนอื่น ภาวะที่กันท่าคนอื่น ความละโมบ อาการที่ละโมบ ภาวะที่ละโมบ ความยอมถ่อมตนเพื่อจะได้ ความอยากได้สิ่งดี ๆ นี้เรียกว่าติณติณะ

{๘๗๑} [๘๕๔] จาปัลยะ เป็นไฉน

การตกแต่งจีวร การตกแต่งบาตร การตกแต่งเสนาสนะ การตกแต่งกายอันเปื่อยเน่า หรือการตกแต่งบริขารภายนอก การประเทืองผิว การเล่นหัว การร่าเริง ความกำหนัดยินดี อาการที่กำหนัดยินดี ความตกแต่ง อาการที่ตกแต่ง นี้เรียกว่าจาปัลยะ{๘๗๒} [๘๕๕] อสภาควุตติ เป็นไฉน

ความไม่ประพฤติตาม ความประพฤติขัดขืน ความไม่เอื้อเฟื้อ อาการที่ไม่เอื้อเฟื้อ ความไม่เคารพ ความไม่เชื่อฟังในบุคคลใดบุคคลหนึ่งผู้ควรเคารพ คือ มารดา บิดา พี่ชาย พี่สาว อาจารย์ อุปัชฌาย์ พระพุทธเจ้า หรือพระสาวกของพระพุทธเจ้า นี้เรียกว่าอสภาควุตติ{๘๗๓} [๘๕๖] อรติ เป็นไฉน

ความไม่ยินดี อาการที่ไม่ยินดี ความไม่ยินดียิ่ง อาการที่ไม่ยินดียิ่ง ความรำคาญ ความกระวนกระวายใจในเสนาสนะที่สงัด หรือในอธิกุศลธรรมคือสมถะและวิปัสสนาอย่างใดอย่างหนึ่ง นี้เรียกว่าอรติ

{๘๗๔} [๘๕๗] ตันที เป็นไฉน

ความมึนซึม อาการที่มึนซึม ภาวะที่ใจมึนซึม ความเกียจคร้าน อาการที่เกียจคร้าน ภาวะที่เกียจคร้าน นี้เรียกว่าตันที

{๘๗๕} [๘๕๘] วิชัมภิตา เป็นไฉน

การทุรนทุราย การดิ้นเร่าแห่งกาย การโน้มกายไปข้างหน้า การโน้มกายมาข้างหลัง การโน้มกายไปรอบข้าง การยืดกายให้สูงขึ้น ความไม่สบายทางกาย นี้เรียกว่าวิชัมภิตา

{๘๗๖} [๘๕๙] ภัตตสัมมทะ เป็นไฉน

ความมึนเมาเพราะอาหาร ความอึดอัดเพราะอาหาร ความร้อนกระวนกระวายเพราะอาหาร ความหนักเนื้อหนักตัวเพราะอาหารของผู้บริโภคอาหาร(มากเกิน) นี้เรียกว่าภัตตสัมมทะ

{๘๗๗} [๘๖๐] เจตโสลีนัตตะ เป็นไฉน

ความที่จิตไม่คล่องแคล่ว ความที่จิตไม่ควรแก่การงาน ความอ่อนล้า ความเฉื่อยชา ความท้อแท้ ความถดถอย ภาวะที่ถดถอย ความหดหู่ อาการที่หดหู่ ภาวะที่หดหู่แห่งจิต นี้เรียกว่าเจตโสลีนัตตะ

{๘๗๘} [๘๖๑] กุหนา เป็นไฉน

การหลอกลวงที่เกี่ยวด้วยการเสพปัจจัย การหลอกลวงด้วยการพูด เลียบเคียงหรือการวางท่าทางอิริยาบถ อาการที่วางท่าทางอิริยาบถ ความดำรงอิริยาบถด้วยดี ความปั้นสีหน้า ภาวะที่ปั้นสีหน้า การหลอกลวง อาการที่หลอกลวง ภาวะที่หลอกลวงของภิกษุผู้มุ่งลาภสักการะและชื่อเสียง ที่มีความปรารถนาลามก ถูกความอยากครอบงำ นี้เรียกว่ากุหนา{๘๗๙} [๘๖๒] ลปนา เป็นไฉน

การทักผู้อื่นก่อน การแนะนำตัวเอง การพูดปลอบโยน การพูดยกย่อง การพูดเยินยอ การพูดอ้อมค้อม การพูดชมเชย การพูดสรรเสริญ การพูดสรรเสริญบ่อย ๆ การพูดเอาใจให้คนรัก การพูดยกย่องเพื่อต้องการให้เขารัก การพูดทีจริงทีเล่นเสมอด้วยแกงถั่ว การแสร้งเป็นผู้รักการเลี้ยงเด็ก ของภิกษุผู้ม่งลาภสักการะและชื่อเสียง ที่มีความปรารถนาลามก ถูกความอยากครอบงำ นี้เรียกว่าลปนา

{๘๘๐} [๘๖๓] เนมิตติกตา เป็นไฉน

การทำนิมิต ความฉลาดในการทำนิมิต การพูดเกี่ยวด้วยปัจจัย การพูดเป็นเลศนัย การกระซิบใกล้ ๆ การพูดเลียบเคียงแก่ชนเหล่าอื่นของภิกษุผู้มุ่งลาภสักการะและชื่อเสียง ที่มีความปรารถนาลามก ถูกความอยากครอบงำ นี้เรียกว่าเนมิตติกตา

{๘๘๑} [๘๖๔] นิปเปสิกตา เป็นไฉน

การด่า การพูดข่ม การนินทา การพูดตำหนิโทษ การกล่าวโทษ การพูดติเตียน การพูดเหยียดหยาม การพูดให้เสียชื่อเสียง การพูดให้เสียชื่อเสียงอย่างร้ายแรง การนำเรื่องไปเที่ยวติเตียน การพูดไพเราะต่อหน้า นินทาลับหลังแก่ชนเหล่าอื่นของภิกษุผู้มุ่งลาภสักการะและชื่อเสียง ที่มีความปรารถนาลามก ถูกความอยากครอบงำ นี้เรียกว่านิปเปสิกตา{๘๘๒} [๘๖๕] ลาเภนลาภังชิคิงสนตา เป็นไฉน

ภิกษุมุ่งลาภสักการะและชื่อเสียง ที่มีความปรารถนาลามก ถูกความอยากครอบงำ นำอามิสที่ได้จากข้างนี้ไปให้ข้างโน้น นำอามิสที่ได้จากข้างโน้นมาให้ข้างนี้ การแสวงหา การเสาะหา การเที่ยวหา อาการที่แสวงหา อาการที่เสาะหา อาการที่เที่ยวหาซึ่งอามิสด้วยอามิส มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าลาเภนลาภังชิคิงสนตา{๘๘๓} [๘๖๖] เสยโยหมัสมีติมานะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมถือตัวโดยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ โดยชาติ โดยโคตร โดยความเป็นบุตรมีตระกูล โดยความเป็นผู้มีรูปงาม โดยทรัพย์ โดยความเป็นใหญ่ โดยหน้าที่การงาน โดยศิลปะ โดยวิทยฐานะ โดยการศึกษา หรือโดยปฏิภาณ ความถือตัว อาการที่ถือตัว ภาวะที่ถือตัว การยกตน การเทิดตน การเชิดชูตนดุจธง ความยกตนขึ้น ความที่จิตต้องการเป็นดุจธง มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าเสยโยหมัสมีติมานะ

{๘๘๔} [๘๖๗] สทิโสหมัสมีติมานะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมถือตัวโดยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ โดยชาติ โดยโคตร โดยความเป็นลูกผู้มีตระกูล โดยความเป็นผู้มีรูปงาม โดยทรัพย์ โดยความเป็นใหญ่ โดยหน้าที่การงาน โดยศิลปะ โดยวิทยฐานะ โดยการศึกษา หรือโดยปฏิภาณ ความถือตัว อาการที่ถือตัว ภาวะที่ถือตัว การยกตน การเทิดตน การเชิดชูตนดุจธง ความยกขึ้น ความที่จิต ต้องการเป็นดุจธง มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าสทิโสหมัสมีติมานะ

{๘๘๕} [๘๖๘] หีโนหมัสมีติมานะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมดูหมิ่นตนเองโดยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ โดยชาติ โดยโคตร โดยความเป็นลูกผู้มีตระกูล โดยความเป็นผู้มีรูปงาม โดยทรัพย์ โดยความเป็นใหญ่ โดยหน้าที่การงาน โดยศิลปะ โดยวิทยฐานะ โดยการศึกษา หรือโดยปฏิภาณ ความดูหมิ่นตน อาการที่ดูหมิ่นตน ภาวะที่ดูหมิ่นตน ความเกลียดตน ความเกลียดตนยิ่ง ภาวะที่เกลียดตนอย่างยิ่ง ความดูถูกตน ความดูถูกตนว่าต่ำช้า ความดูแคลนตน มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าหีโนหมัสมีติมานะ{๘๘๖} [๘๖๙] เสยยัสสเสยโยหมัสมีติมานะ เป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้เลิศกว่าเขาถือตนว่าเลิศกว่าคนอื่น ๆ โดยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ โดยชาติ โดยโคตร โดยความเป็นลูกผู้มีตระกูล โดยความเป็นผู้มีรูปงาม โดยทรัพย์ โดยความเป็นใหญ่ โดยหน้าที่การงาน โดยศิลปะ โดยวิทยฐานะ โดยการศึกษา หรือโดยปฏิภาณ เขาอาศัยการถือตนว่าเลิศกว่าคนอื่น ๆ เช่นนั้นแล้วถือตัว ความถือตัว อาการที่ถือตัว ภาวะที่ถือตัว การยกตน การเทิดตน การเชิดชูตนดุจธง ความยกตนขึ้น ความที่จิตต้องการเป็นดุจธง มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าเสยยัสสเสยโยหมัสมีติมานะ

{๘๘๗} [๘๗๐] เสยยัสสสทิโสหมัสมีติมานะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้เลิศกว่าเขาถือตนว่าเสมอกับคนอื่น ๆ โดยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ โดยชาติ โดยโคตร โดยความเป็นลูกผู้มีตระกูล โดยความเป็นผู้มีรูปงาม โดยทรัพย์ โดยความเป็นใหญ่ โดยหน้าที่การงาน โดยวิทยฐานะ โดยการศึกษา หรือโดยปฏิภาณ เขาอาศัยการถือตนว่าเสมอกับคนอื่นๆ เช่นนั้นแล้วถือตัว ความถือตัว อาการที่ถือตัว ภาวะที่ถือตัว การยกตน การเทิดตน การเชิดชูตนดุจธง ความยกตนขึ้น ความที่จิต ต้องการเป็นดุจธง มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าเสยยัสสสทิโสหมัสมีติมานะ{๘๘๘} [๘๗๑] เสยยัสสหีโนหมัสมีติมานะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้เลิศกว่าเขาถือตนว่าเลวกว่าคนอื่น ๆ โดยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ โดยชาติ โดยโคตร โดยความเป็นลูกผู้มีตระกูล โดยความเป็นผู้มีรูปงาม โดยทรัพย์ โดยความเป็นใหญ่ โดยหน้าที่การงาน โดยศิลปะ โดยวิทยฐานะ โดยการศึกษา หรือโดยปฏิภาณ เขาอาศัยการถือตนว่าเลวกว่าคนอื่น ๆ เช่นนั้นแล้วดูหมิ่นตน ความดูหมิ่นตน อาการที่ดูหมิ่นตน ภาวะที่ดูหมิ่นตน ความเกลียดตน อาการที่เกลียดตนยิ่ง ภาวะที่เกลียดตนอย่างยิ่ง ความดูถูกตน ความดูถูกตนว่าต่ำช้า ความดูแคลนตน มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าเสยยัสสหีโนหมัสมีติมานะ{๘๘๙} [๘๗๒] สทิสัสสเสยโยหมัสมีติมานะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้เสมอเขาถือตัวว่าเลิศกว่าคนอื่น ๆ โดยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ โดยชาติ โดยโคตร โดยความเป็นลูกผู้มีตระกูล ... เขาอาศัยการถือตนว่าเลิศกว่าคนอื่น ๆ เช่นนั้นแล้วถือตัว ความถือตัว อาการที่ถือตัว ภาวะที่ถือตัว การยกตน การเทิดตน การเชิดชูตนดุจธง ความยกตนขึ้น ความที่จิตต้องการเป็นดุจธง มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าสทิสัสสเสยโยหมัสมีติมานะ

{๘๙๐} [๘๗๓] สทิสัสสสทิโสหมัสมีติมานะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้เสมอเขาถือตนว่าเสมอกับคนอื่น ๆ โดยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ โดยชาติ โดยโคตร โดยความเป็นลูกผู้มีตระกูล ... เขาอาศัยการถือตนว่าเสมอกับคนอื่น ๆ เช่นนั้นแล้วถือตัว ความถือตัว อาการที่ถือตัว ภาวะที่ถือตัว การยกตน การเทิดตน การเชิดชูตนดุจธง ความยกตนขึ้น ความที่จิตต้องการเป็นดุจธง มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าสทิสัสสสทิโสหมัสมีติมานะ{๘๙๑} [๘๗๔] สทิสัสสหีโนหมัสมีติมานะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้เสมอเขา ถือตนว่าเลวกว่าคนอื่น ๆ โดยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ โดยชาติ โดยโคตร โดยความเป็นลูกผู้มีตระกูล ... เขาอาศัยการถือตนว่าเลวกว่าคนอื่น ๆ เช่นนั้นแล้วดูหมิ่นตน ความดูหมิ่นตน อาการที่ดูหมิ่นตน ภาวะที่ดูหมิ่นตน ความเกลียดตน อาการที่เกลียดตนยิ่ง ภาวะที่ดูหมิ่นตนอย่างยิ่ง ความดูถูกตน ความดูถูกตนว่าต่ำช้า ความดูแคลนตน มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าสทิสัสสหีโนหมัสมีติมานะ{๘๙๒} [๘๗๕] หีนัสสเสยโยหมัสมีติมานะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นคนเลวกว่าเขาถือตนว่าเลิศกว่าคนอื่น ๆ โดย เหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ โดยชาติ โดยโคตร โดยความเป็นลูกผู้มีตระกูล ... เขาอาศัยการถือตนว่าเลิศกว่าคนอื่น ๆ เช่นนั้นแล้วถือตัว การถือตัว อาการที่ถือตัว ภาวะที่ถือตัว การยกตน การเทิดตน การเชิดชูตนดุจธง ความยกตนขึ้น ความที่จิตต้องการเป็นดุจธง มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าหีนัสสเสยโยหมัสมีติมานะ{๘๙๓} [๘๗๖] หีนัสสสทิโสหมัสมีติมานะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้เลวกว่าเขาถือตนว่าเสมอกับคนอื่น ๆ โดยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ โดยชาติ โดยโคตร โดยความเป็นลูกผู้มีตระกูล

เขาอาศัยการถือตนว่าเสมอกับคนอื่น ๆ เช่นนั้นแล้วถือตัว ความถือตัว อาการที่ถือตัว ภาวะที่ถือตัว การยกตน การเทิดตน การเชิดชูตนดุจธง การยกตนขึ้น ความที่จิตต้องการเป็นดุจธง มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าหีนัสสสทิโสหมัสมีติมานะ

{๘๙๔} [๘๗๗] หีนัสสหีโนหมัสมีติมานะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้เลวกว่าเขาถือตนว่าเลวกว่าคนอื่น ๆ โดยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ โดยชาติ โดยโคตร โดยความเป็นลูกผู้มีตระกูล ... เขาอาศัยการถือตนว่าเลวกว่าคนอื่น ๆ เช่นนั้นแล้วดูหมิ่นตน ความดูหมิ่นตน อาการที่ดูหมิ่นตน ภาวะที่ดูหมิ่นตน ความเกลียดตน อาการที่เกลียดตน ภาวะที่เกลียดตนยิ่ง ความดูถูกตน ความดูถูกตนว่าต่ำช้า ความดูแคลนตน มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าหีนัสสหีโนหมัสมีติมานะ{๘๙๕} [๘๗๘] มานะ เป็นไฉน

ความถือตัว อาการที่ถือตัว ภาวะที่ถือตัว การยกตน การเทิดตน การเชิดชูตนดุจธง การยกตนขึ้น ความที่จิตต้องการเป็นดุจธง นี้เรียกว่ามานะ

{๘๙๖} [๘๗๙] อติมานะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ดูหมิ่นคนอื่น ๆ โดยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ โดยชาติ โดยโคตร โดยความเป็นลูกผู้มีตระกูล ... ความถือตัว อาการที่ถือตัว ภาวะที่ถือตัว การยกตน การเทิดตน การเชิดชูตนดุจธง ความยกตนขึ้น ความที่จิตต้องการเป็นดุจธง มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าอติมานะ

{๘๙๗} [๘๘๐] มานาติมานะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เบื้องต้นถือตนว่าเสมอกับคนอื่น ๆ ต่อมาถือตนว่าเลิศกว่าคนอื่น ๆ ไม่ลดให้ต่ำกว่าคนอื่น ๆ โดยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ

โดยชาติ โดยโคตร โดยความเป็นลูกผู้มีตระกูล ... ความถือตัว อาการที่ถือตัว ภาวะที่ถือตัว การยกตน การเทิดตน การเชิดชูตนดุจธง ความยกตนขึ้น ความที่จิตต้องการเป็นดุจธง มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่ามานาติมานะ

{๘๙๘} [๘๘๑] โอมานะ เป็นไฉน บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมดูหมิ่นตนเองโดยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ โดยชาติ โดยโคตร โดยความเป็นลูกผู้มีตระกูล โดยความเป็นผู้มีรูปงาม โดยทรัพย์ โดยความเป็นใหญ่ โดยหน้าที่การงาน โดยศิลปะ โดยวิทยฐานะ โดยการศึกษา หรือโดยปฏิภาณ ความดูหมิ่นตน อาการที่ดูหมิ่นตน ภาวะที่ดูหมิ่นตน ความเกลียดตน อาการที่เกลียดตน ภาวะที่เกลียดตนยิ่ง ความดูถูกตน ความดูถูกตนว่าต่ำช้า ความดูแคลนตน มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าโอมานะ{๘๙๙} [๘๘๒] อธิมานะ เป็นไฉน

ความสำคัญว่าถึงแล้วในธรรมที่ตนยังไม่ถึง ความสำคัญว่าทำแล้วในกิจที่ตนยังไม่ได้ทำ ความสำคัญว่าบรรลุแล้วในธรรมที่ตนยังไม่บรรลุ ความสำคัญว่าได้ทำให้แจ้งแล้วในธรรมที่ตนยังไม่ได้ทำให้แจ้ง ความถือตัว อาการที่ถือตัว ภาวะที่ถือตัว การยกตน การเทิดตน การเชิดชูตนดุจธง ความยกตนขึ้น ความที่จิตต้องการเป็นดุจธง มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าอธิมานะ

{๙๐๐} [๘๘๓] อัสมิมานะ เป็นไฉน

ความสำคัญว่า ‘เราเป็นรูป’ ความพอใจว่า ‘เราเป็นรูป’ ความเข้าใจว่า ‘เราเป็นรูป’ ความสำคัญว่า ‘เราเป็นเวทนา ... เราเป็นสัญญา ... เราเป็นสังขาร ... เราเป็นวิญญาณ’ ความพอใจว่า ‘เราเป็นวิญญาณ’ ความเข้าใจว่า ‘เราเป็นวิญญาณ’ ความถือตัว อาการที่ถือตัว ภาวะที่ถือตัว

การยกตน การเทิดตน การเชิดชูตนดุจธง ความยกตนขึ้น ความที่จิตต้องการเป็นดุจธง มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าอัสมิมานะ

{๙๐๑} [๘๘๔] มิจฉามานะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมถือตนโดยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ โดยหน้าที่การงานอันเลวทราม โดยศิลปะอันเลวทราม โดยวิทยฐานะอันเลวทราม โดยการศึกษาอันเลวทราม โดยปฏิภาณอันเลวทราม โดยศีลอันเลวทราม โดยวัตรอันเลวทราม โดยศีลและวัตรอันเลวทราม หรือโดยทิฏฐิอันเลวทราม ความถือตัว อาการที่ถือตัว ภาวะที่ถือตัว การยกตน การเทิดตน การเชิดชูตนดุจธง การยกตนขึ้น ความที่จิตต้องการเป็นดุจธง มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่ามิจฉามานะ{๙๐๒} [๘๘๕] ญาติวิตักกะ เป็นไฉน

ความตรึก ความตรึกอย่างแรง ... ความดำริผิดอันอิงอาศัยกามคุณ ปรารภถึงหมู่ญาติ นี้เรียกว่าญาติวิตักกะ

{๙๐๓} [๘๘๖] ชนปทวิตักกะ เป็นไฉน

ความตรึก ความตรึกอย่างแรง ... ความดำริผิดอันอิงอาศัยกามคุณ ปรารภถึงชนบท นี้เรียกว่าชนปทวิตักกะ

{๙๐๔} [๘๘๗] อมรวิตักกะ เป็นไฉน

ความตรึก ความตรึกอย่างแรง ... ความดำริผิดอันอิงอาศัยกามคุณ ประกอบด้วยทุกกรอาการ หรือประกอบด้วยทิฏฐิ นี้เรียกว่าอมรวิตักกะ

{๙๐๕} [๘๘๘] ปรานุททยตาปฏิสังยุตตวิตักกะ เป็นไฉน

สมณพราหมณ์บางคนในโลกนี้เป็นผู้คลุกคลีกับคฤหัสถ์อยู่ มีความรื่นเริงร่วมกัน มีความโศกเศร้าร่วมกัน ถึงคราวสุขสุขด้วย ถึงคราวทุกข์ทุกข์ด้วย เมื่อมีกิจที่จะพึงทำเกิดขึ้นก็พยายามช่วยทำด้วยตนเอง ความตรึก

ความตรึกอย่างแรง ... ความดำริผิดอันอิงอาศัยกามคุณในการคลุกคลีกับคฤหัสถ์เหล่านั้น นี้เรียกว่าปรานุททยตาปฏิสังยุตตวิตักกะ

{๙๐๖} [๘๘๙] ลาภสักการสิโลกปฏิสังยุตตวิตักกะ เป็นไฉน

ความตรึก ความตรึกอย่างแรง ... ความดำริผิดอันอิงอาศัยกามคุณ ปรารภลาภสักการะและชื่อเสียง นี้เรียกว่าลาภสักการสิโลกปฏิสังยุตตวิตักกะ

{๙๐๗} [๘๙๐] อนวัญญัตติปฏิสังยุตตวิตักกะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมรำพึงว่า ‘คนเหล่าอื่นอย่าได้ดูหมิ่นเรา’ โดยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ โดยชาติ โดยโคตร โดยความเป็นลูกผู้มีตระกูล โดยความเป็นผู้มีรูปงาม โดยทรัพย์ โดยความเป็นใหญ่ โดยหน้าที่การงาน โดยศิลปะโดยวิทยฐานะ โดยการศึกษา หรือโดยปฏิภาณ ความตรึก ความวิตก ... ความดำริผิดอันอิงอาศัยกามคุณในความไม่อยากให้ใครดูหมิ่นนั้น นี้เรียกว่าอนวัญญัตติปฏิสังยุตตวิตักกะ

จบ เอกกนิทเทส

๒. ทุกนิทเทส

{๙๐๘} [๘๙๑] ในทุกมาติกาเหล่านั้น โกธะ เป็นไฉน

ความโกรธ อาการที่โกรธ ภาวะที่โกรธ ความคิดประทุษร้าย อาการที่คิดประทุษร้าย ภาวะที่คิดประทุษร้าย ความคิดปองร้าย อาการที่คิดปองร้าย ภาวะที่คิดปองร้าย ความยินร้าย ความยินร้ายอย่างแรง ความดุร้าย ความปากร้าย ความไม่แช่มชื่นแห่งจิต นี้เรียกว่าโกธะ

อุปนาหะ เป็นไฉน