ติกนิเทศ เล่ม ๓๕

สังโยชน์เบื้องตํ่า ๕ จัดเป็นอัชฌัตตสังโยชน์ สังโยชน์เบื้องสูง ๕ จัดเป็นพหิทธาสัญโญชนะ สังโยชน์ภายนอก (๑๘)

จบ ทุกนิทเทส

๓. ติกนิทเทส

{๙๒๖} [๙๐๙] ในติกมาติกาเหล่านั้น อกุศลมูล ๓ เป็นไฉน

คือ โลภะ โทสะ โมหะ

บรรดาอกุศลมูล ๓ นั้น โลภะ เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ความคล้อยตามอารมณ์ ความยินดี ความเพลิดเพลิน ความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิดเพลิน ความกำหนัดนักแห่งจิต ความอยาก ความสยบอยู่ ความหมกมุ่น ความใคร่ ความรักใคร่ ความข้องอยู่ ความจมอยู่ ความไขว้เขว ความหลอกลวง ธรรมชาติที่ผลิต ธรรมชาติที่ก่อให้เกิด ธรรมชาติที่ร้อยรัดใจ ธรรมชาติดุจข่ายดักใจ ธรรมชาติที่กำซาบใจ ธรรมชาติที่ซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ธรรมชาติดุจเส้นด้ายร้อยใจ ธรรมชาติที่เกาะติดใจ ธรรมชาติที่เร่งเร้าใจ ธรรมชาติที่เป็นเพื่อนใจ ธรรมชาติที่ตั้งความปรารถนา ธรรมชาติที่นำไปสู่ภพ ตัณหาดุจป่า ตัณหาดุจละเมาะไม้ ความเชยชิด ความเสน่หา ความห่วงใย ความผูกพัน ความหวัง อาการที่หวัง ภาวะที่หวัง ความหวังในรูป ความหวังในเสียง ความหวังในกลิ่น ความหวังในรส ความหวังในโผฏฐัพพะ ความหวังในลาภ ความหวังในทรัพย์ ความหวังในบุตร ความหวังในชีวิต ธรรมชาติที่กระหายอยาก ธรรมชาติที่กระหายอยากไปทั่ว ธรรมชาติที่กระหายอยากยิ่ง ความกระหายอยาก อาการที่กระหายอยาก ภาวะที่กระหายอยาก ความละโมบ อาการที่ละโมบ ภาวะที่ละโมบ ธรรมชาติที่

เป็นเหตุซมซานไป ความใคร่ในอารมณ์ที่ดี ๆ ความกำหนัดในฐานะอันไม่ควร ความโลภเกินขนาด ความติดใจ อาการที่ติดใจ ความปรารถนา ความกระหยิ่มใจ ความปรารถนานัก ความอยากในกาม (กามตัณหา) ความอยากเป็นนั่นเป็นนี่ (ภวตัณหา) ความอยากพ้นสภาพไปสู่ภาวะสูญสลาย (วิภวตัณหา) ความอยากอยู่ในรูปภพ (รูปตัณหา) ความอยากอยู่ในอรูปภพ (อรูปตัณหา) ความอยากในภาวะที่ขาดสูญ (นิโรธตัณหา) ตัณหาในรูป ตัณหาในเสียง ตัณหาในกลิ่น ตัณหาในรส ตัณหาในโผฏฐัพพะ ตัณหาในธรรมารมณ์ กิเลสดุจห้วงนํ้าท่วมใจ (โอฆะ) กิเลสเครื่องประกอบใจ (โยคะ) กิเลสเครื่องร้อยรัดใจ (คันถะ) ความยึดมั่น ความอาวรณ์ กิเลสเครื่องกั้น กิเลสเครื่องปิดบัง กิเลสเครื่องผูก กิเลสที่เข้าไปทำจิตให้เศร้าหมอง กิเลสที่นอนเนื่องในจิต กิเลสเครื่องกลุ้มรุมจิต ตัณหาเหมือนเถาวัลย์ ความปรารถนาวัตถุมีอย่างต่าง ๆ รากเหง้าแห่งทุกข์ เหตุแห่งทุกข์ แดนเกิดแห่งทุกข์ บ่วงแห่งมาร เบ็ดแห่งมาร แดนแห่งมาร ตัณหาเหมือนแม่น้ำ ตัณหาเหมือนข่าย ตัณหาเหมือนเชือกหนัง ตัณหาเหมือนสมุทร อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ นี้เรียกว่าโลภะโทสะ เป็นไฉน

ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้ได้ทำความเสื่อมเสียแก่เรา’ ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้กำลังทำความเสื่อมเสียแก่เรา’ ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้จักทำความเสื่อมเสียแก่เรา’ ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้ได้ทำความเสื่อมเสีย ... กำลังทำความเสื่อมเสีย ... จักทำความเสื่อมเสียแก่คนที่รักที่ชอบพอของเรา’ ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า ‘ผู้นี้ได้ทำความเจริญ ... กำลังทำความเจริญ ... จักทำความเจริญแก่คนผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบพอของเรา’ หรือความอาฆาตย่อมเกิดได้ในฐานะอันมิใช่เหตุ จิตอาฆาต ความขัดเคือง ความแค้นเคือง ความแค้นจัด ความโกรธเคือง ความขุ่นเคือง ความพลุ้งพล่าน

โทสะ ความคิดประทุษร้าย ความมุ่งคิดประทุษร้าย ความขุ่นจิต ธรรมชาติที่ประทุษร้ายใจ ความโกรธ อาการที่โกรธ ภาวะที่โกรธ สภาพที่คิดประทุษร้าย อาการที่คิดประทุษร้าย ภาวะที่คิดประทุษร้าย ความคิดปองร้าย อาการที่คิดปองร้าย ภาวะที่คิดปองร้าย ความพิโรธ ความแค้นจัด ความดุร้าย ความปากร้าย ความไม่แช่มชื่นแห่งจิต มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าโทสะโมหะ เป็นไฉน

ความไม่รู้ในทุกข์ ความไม่รู้ในทุกขสมุทัย ความไม่รู้ในทุกขนิโรธ ความไม่รู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความไม่รู้ในส่วนอดีต ความไม่รู้ในส่วนอนาคต ความไม่รู้ในส่วนอดีตและในส่วนอนาคต ความไม่รู้ในสภาวธรรมที่เป็นปัจจัยของกันและอิงอาศัยกันเกิดขึ้น (ปฏิจจสมุปบาท) ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าโมหะเหล่านี้เรียกว่าอกุศลมูล ๓ (๑)

{๙๒๗} [๙๑๐] อกุศลวิตก ๓ เป็นไฉน

คือ กามวิตก พยาปาทวิตก วิหิงสาวิตก

บรรดาวิตก ๓ นั้น กามวิตก เป็นไฉน

ความตรึก ความตรึกอย่างแรง ความดำริผิดอันเกี่ยวด้วยกาม นี้เรียกว่ากามวิตก

พยาปาทวิตก เป็นไฉน

ความตรึก ความตรึกอย่างแรง ความดำริผิดอันเกี่ยวด้วยความพยาบาท นี้เรียกว่าพยาปาทวิตก

วิหิงสาวิตก เป็นไฉน

ความตรึก ความวิตก ความดำริผิดอันเกี่ยวด้วยความเบียดเบียน นี้เรียกว่าวิหิงสาวิตกเหล่านี้เรียกว่าอกุศลวิตก ๓ (๒)

{๙๒๘} [๙๑๑] อกุศลสัญญา ๓ เป็นไฉน

กามสัญญา พยาปาทสัญญา วิหิงสาสัญญา

บรรดาสัญญา ๓ นั้น กามสัญญา เป็นไฉน

ความจำ อาการที่จำ ภาวะที่จำอันเกี่ยวด้วยกาม นี้เรียกว่ากามสัญญา

พยาปาทสัญญา เป็นไฉน

ความจำ อาการที่จำ ภาวะที่จำอันเกี่ยวด้วยความพยาบาท นี้เรียกว่าพยาปาทสัญญาวิหิงสาสัญญา เป็นไฉน

ความจำ อาการที่จำ ภาวะที่จำอันเกี่ยวด้วยความเบียดเบียน นี้เรียกว่าวิหิงสาสัญญาเหล่านี้เรียกว่าอกุศลสัญญา ๓ (๓)

{๙๒๙} [๙๑๒] อกุศลธาตุ ๓ เป็นไฉน

คือ กามธาตุ พยาปาทธาตุ วิหิงสาธาตุ

บรรดาอกุศลธาตุ ๓ นั้น กามธาตุ เป็นไฉน

กามวิตกจัดเป็นกามธาตุ พยาปาทวิตกจัดเป็นพยาปาทธาตุ วิหิงสาวิตกจัดเป็นวิหิงสาธาตุบรรดาวิตก ๓ นั้น กามวิตก เป็นไฉน

ความตรึก ความตรึกอย่างแรง ความดำริผิดอันเกี่ยวด้วยกาม นี้เรียกว่ากามวิตก

พยาปาทวิตก เป็นไฉน

ความตรึก ความตรึกอย่างแรง ความดำริผิดอันเกี่ยวด้วยความพยาบาท นี้เรียกว่าพยาบาทวิตกวิหิงสาวิตก เป็นไฉน

ความตรึก ความตรึกอย่างแรง ความดำริผิดอันเกี่ยวด้วยความเบียดเบียน นี้เรียกว่าวิหิงสาวิตกเหล่านี้เรียกว่าอกุศลธาตุ ๓ (๔)

{๙๓๐} [๙๑๓] ทุจริต ๓ เป็นไฉน

คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต

บรรดาทุจริต ๓ นั้น กายทุจริต เป็นไฉน

ปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร นี้เรียกว่ากายทุจริต

วจีทุจริต เป็นไฉน

มุสาวาท ปิสุณวาจา ผรุสวาจา สัมผัปปลาปะ นี้เรียกว่าวจีทุจริต

มโนทุจริต เป็นไฉน

อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ นี้เรียกว่ามโนทุจริต

กายทุจริต เป็นต้นเป็นไฉน

กายกรรมฝ่ายอกุศลชื่อว่ากายทุจริต

วจีกรรมฝ่ายอกุศลชื่อว่าวจีทุจริต

มโนกรรมฝ่ายอกุศลชื่อว่ามโนทุจริต

บรรดาทุจริต ๓ นั้น กายกรรมฝ่ายอกุศล เป็นต้นเป็นไฉน

กายสัญเจตนาฝ่ายอกุศลชื่อว่ากายกรรมฝ่ายอกุศล

วจีสัญเจตนาฝ่ายอกุศลชื่อว่าวจีกรรมฝ่ายอกุศล

มโนสัญเจตนาฝ่ายอกุศลชื่อว่ามโนกรรมฝ่ายอกุศล

เหล่านี้เรียกว่าทุจริต ๓ (๕)

{๙๓๑} [๙๑๔] อาสวะ ๓ เป็นไฉน

คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ

บรรดาอาสวะ ๓ นั้น กามาสวะ เป็นไฉน

ความพอใจในกาม ความกำหนัดในกาม ความเพลิดเพลินในกาม ความอยากในกาม ความเยื่อใยในกาม ความเร่าร้อนในกาม ความสยบในกาม ความหมกมุ่นในกามในกามทั้งหลาย นี้เรียกว่ากามาสวะภวาสวะ เป็นไฉน

ความพอใจในภพ ... ความหมกมุ่นในภพในภพทั้งหลาย นี้เรียกว่าภวาสวะ

อวิชชาสวะ เป็นไฉน

ความไม่รู้ในทุกข์ ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชาสวะ

เหล่านี้เรียกว่าอาสวะ ๓ (๖)

{๙๓๒} [๙๑๕] สังโยชน์ ๓ เป็นไฉน

คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส

บรรดาสังโยชน์ ๓ นั้น สักกายทิฏฐิ เป็นไฉน

ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ไม่ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำ

ในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นตนบ้าง ตามเห็นตนว่ามีรูปบ้าง ตามเห็นรูปในตนบ้าง ตามเห็นตนในรูปบ้าง ย่อมตามเห็นเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณโดยความเป็นตนบ้าง ตามเห็นตนว่ามีวิญญาณบ้าง ตามเห็นวิญญาณในตนบ้าง ตามเห็นตนในวิญญาณบ้าง ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... การถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าสักกายทิฏฐิวิจิกิจฉา เป็นไฉน

ปุถุชนเคลือบแคลงสงสัยในพระศาสดา เคลือบแคลงสงสัยในพระธรรม เคลือบแคลงสงสัยในพระสงฆ์ เคลือบแคลงสงสัยในสิกขา เคลือบแคลงสงสัยในส่วนอดีต เคลือบแคลงสงสัยในส่วนอนาคต เคลือบแคลงสงสัยในส่วนอดีตและส่วนอนาคต เคลือบแคลงสงสัยในธรรมอันเป็นปัจจัยของกันและกันและอาศัยกันและกันเกิดขึ้น ความเคลือบแคลง อาการที่เคลือบแคลง ภาวะที่เคลือบแคลง ...ความกระด้างแห่งจิต ความลังเลใจ มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าวิจิกิจฉาสีลัพพตปรามาส เป็นไฉน

สมณพราหมณ์ภายนอกธรรมวินัยนี้มีความเห็นว่า ‘ความบริสุทธิ์ย่อมมีได้ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยทั้งศีลและวัตร’ ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... การถือเอาโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าสีลัพพตปรามาส

เหล่านี้เรียกว่าสังโยชน์ ๓ (๗)

{๙๓๓} [๙๑๖] ตัณหา ๓ เป็นไฉน

คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา

บรรดาตัณหา ๓ นั้น ภวตัณหา เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิตอันสหรคตด้วยภวทิฏฐิ นี้เรียกว่าภวตัณหา

วิภวตัณหา เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิตอันสหรคตด้วยอุจเฉททิฏฐิ นี้เรียกว่าวิภวตัณหา ตัณหาที่เหลือนอกนั้นเรียกว่ากามตัณหาบรรดาตัณหา ๓ นั้น กามตัณหา เป็นต้นเป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิตอันประกอบด้วยกามธาตุ นี้เรียกว่ากามตัณหาความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิต อันประกอบด้วยรูปธาตุและอรูปธาตุ นี้เรียกว่าภวตัณหาความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิต อันสหรคตด้วยอุจเฉททิฏฐิ นี้เรียกว่าวิภวตัณหาเหล่านี้เรียกว่าตัณหา ๓ (๘)

{๙๓๔} [๙๑๗] ตัณหา ๓ แม้อีกนัยหนึ่ง เป็นไฉน

คือ กามตัณหา รูปตัณหา อรูปตัณหา

บรรดาตัณหา ๓ นั้น กามตัณหา เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิตอันประกอบด้วยกามธาตุ นี้เรียกว่ากามตัณหารูปตัณหา เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิตอันประกอบด้วยรูปธาตุ นี้เรียกว่ารูปตัณหาอรูปตัณหา เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิตอันประกอบด้วยอรูปธาตุ นี้เรียกว่าอรูปตัณหาเหล่านี้เรียกว่าตัณหา ๓ (๙)

{๙๓๕} [๙๑๘] ตัณหา ๓ แม้อีกนัยหนึ่ง เป็นไฉน

รูปตัณหา อรูปตัณหา นิโรธตัณหา

บรรดาตัณหา ๓ นั้น รูปตัณหา เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิตอันประกอบด้วยรูปธาตุ นี้เรียกว่ารูปตัณหา

อรูปตัณหา เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิตอันประกอบด้วยอรูปธาตุ นี้เรียกอรูปตัณหา

นิโรธตัณหา เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิตอันสหรคตด้วยอุจเฉททิฏฐิ นี้เรียกว่านิโรธตัณหา เหล่านี้เรียกว่าตัณหา ๓ (๑๐){๙๓๖} [๙๑๙] เอสนา ๓ เป็นไฉน

คือ กาเมสนา ภเวสนา พรหมจริเยสนา

บรรดาเอสนา ๓ นั้น กาเมสนา เป็นไฉน

ความพอใจในกาม ...ความหมกมุ่นในกาม นี้เรียกว่ากาเมสนา

ภเวสนา เป็นไฉน

ความพอใจในภพ ... ความหมกมุ่นในภพ นี้เรียกว่าภเวสนา

พรหมจริเยสนา เป็นไฉน

ความเห็นว่า ‘โลกเที่ยง โลกไม่เที่ยง ... สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... การถือเอาโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าพรหมจริเยสนา

บรรดาเอสนา ๓ นั้น กเมสนา เป็นไฉน

ความกำหนัดในกาม กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันเป็นอกุศล ตั้งอยู่ในฐานเดียวกันกับความกำหนัดในกามนั้น นี้เรียกว่ากาเมสนาภเวสนา เป็นไฉน

ความกำหนัดในภพ กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันเป็นอกุศล ตั้งอยู่ในฐานเดียวกันกับความกำหนัดในภพนั้น นี้เรียกว่าภเวสนาความเห็นที่ถือว่าโลกมีที่สุด กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอัน เป็นอกุศล ตั้งอยู่ในฐานเดียวกันกับความเห็นว่าโลกมีที่สุดนั้น นี้เรียกว่าพรหมจริเยสนาเหล่านี้เรียกว่าเอสนา ๓ (๑๑)

{๙๓๗} [๙๒๐] วิธา ๓ เป็นไฉน

คือ ความถือตัวว่าเลิศกว่าเขา ความถือตัวว่าเสมอเขา ความถือตัวว่าเลวกว่าเขา เหล่านี้เรียกว่าวิธา ๓ (๑๒){๙๓๘} [๙๒๑] ภัย ๓ เป็นไฉน

คือ ชาติภัย ชราภัย มรณภัย

บรรดาภัย ๓ นั้น ชาติภัย เป็นไฉน

ความกลัว ความขลาด ความหวาดเสียว ความขนพองสยองเกล้า ความสะดุ้งแห่งจิตเพราะอาศัยความเกิด นี้เรียกว่าชาติภัยชราภัย เป็นไฉน

ความกลัว ความขลาด ความหวาดเสียว ความขนพองสยองเกล้า ความสะดุ้งแห่งจิตเพราะอาศัยชรา นี้เรียกว่าชราภัยมรณภัย เป็นไฉน

ความกลัว ความขลาด ความหวาดเสียว ความขนพองสยองเกล้า ความสะดุ้งแห่งจิตเพราะอาศัยความตาย นี้เรียกว่ามรณภัย

เหล่านี้เรียกว่าภัย ๓ (๑๓)

{๙๓๙} [๙๒๒] ตมะ ๓ เป็นไฉน

คือ บุคคลเคลือบแคลงสงสัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสปรารภอดีตกาล เคลือบแคลงสงสัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสปรารภอนาคตกาล หรือเคลือบแคลงสงสัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสปรารภปัจจุบันกาล ในปัจจุบัน เหล่านี้เรียกว่าตมะ ๓ (๑๔){๙๔๐} [๙๒๓] ติตถายตนะ ๓ เป็นไฉน

คือ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้เป็นผู้มีวาทะอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘การที่คนเรานี้ได้เสวยสุขบ้าง ทุกข์บ้าง ไม่สุขไม่ทุกข์บ้างอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้นก็เพราะได้ทำเหตุไว้ในปางก่อน’สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้เป็นผู้มีวาทะอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘การที่คนเรานี้ได้เสวยสุขบ้าง ทุกข์บ้าง ไม่สุขไม่ทุกข์บ้าง อย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้นก็เพราะเหตุคือมีผู้เป็นใหญ่สร้างให้’สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้เป็นผู้มีวาทะอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘การที่คนเรานี้ได้เสวยสุขบ้าง ทุกข์บ้าง ไม่สุขไม่ทุกข์บ้าง อย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดนั้นเป็นการเสวยโดยไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย’ เหล่านี้เรียกว่าติตถายตนะ ๓ (๑๕){๙๔๑} [๙๒๔] กิญจนะ ๓ เป็นไฉน

คือ กิเลสเครื่องกังวลคือราคะ กิเลสเครื่องกังวลคือโทสะ กิเลสเครื่องกังวลคือโมหะ เหล่านี้เรียกว่ากิญจนะ ๓ (๑๖)

{๙๔๒} อังคณะ ๓ เป็นไฉน

กิเลสเพียงดังเนินคือราคะ กิเลสเพียงดังเนินคือโทสะ กิเลสเพียงดังเนินคือโมหะ เหล่านี้เรียกว่าอังคณะ ๓ (๑๗){๙๔๓} มละ ๓ เป็นไฉน

คือ มลทินคือราคะ มลทินคือโทสะ มลทินคือโมหะ เหล่านี้เรียกว่ามละ ๓ (๑๘)

{๙๔๔} วิสมะ ๓ เป็นไฉน

คือ ความไม่สม่ำเสมอคือราคะ ความไม่สม่ำเสมอคือโทสะ ความไม่สม่ำเสมอคือโมหะ เหล่านี้เรียกว่าวิสมะ ๓ (๑๙){๙๔๕} วิสมะ ๓ แม้อีกนัยหนึ่ง เป็นไฉน

คือ ความประพฤติไม่สม่ำเสมอทางกาย ความประพฤติไม่สม่ำเสมอทางวาจา ความประพฤติไม่สม่ำเสมอทางใจ เหล่านี้เรียกว่าวิสมะ ๓ (๒๐){๙๔๖} อัคคิ ๓ เป็นไฉน

คือ ไฟคือราคะ ไฟคือโทสะ ไฟคือโมหะ เหล่านี้เรียกว่าอัคคิ ๓ (๒๑)

{๙๔๗} กสาวะ ๓ เป็นไฉน

คือ นํ้าฝาดคือราคะ นํ้าฝาดคือโทสะ นํ้าฝาดคือโมหะ เหล่านี้เรียกว่ากสาวะ ๓ (๒๒)

{๙๔๘} กสาวะ ๓ แม้อีกนัยหนึ่ง เป็นไฉน

คือ น้ำฝาดทางกาย น้ำฝาดทางวาจา น้ำฝาดทางใจ เหล่านี้เรียกว่ากสาวะ ๓ (๒๓)

{๙๔๙} [๙๒๕] อัสสาททิฏฐิ เป็นไฉน

คือ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้เป็นผู้มีวาทะอย่างนี้ มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘กามทั้งหลายไม่มีโทษ’ ดังนี้ เขาจึงบริโภคกาม นี้เรียกว่าอัสสาททิฏฐิ

อัตตานุทิฏฐิ เป็นไฉน

ปุถนุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ไม่ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นตนบ้าง ตามเห็นตนว่ามีรูปบ้าง ตามเห็นรูปในตนบ้าง ตามเห็นตนในรูปบ้าง ย่อมตามเห็นเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณโดยความเป็นตนบ้าง ตามเห็นตนว่ามีวิญญาณบ้าง ตามเห็นวิญญาณในตนบ้าง ตามเห็นตนในวิญญาณบ้าง ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... การถือโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าอัตตานุทิฏฐิมิจฉาทิฏฐิ เป็นไฉน

ความเห็นว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล ... สมณพราหมณ์ผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ไม่มีในโลก’ ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... การถือเอาโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่ามิจฉาทิฏฐิ

สัสสตทิฏฐิจัดเป็นอัสสาททิฏฐิ สักกายทิฏฐิจัดเป็นอัตตานุทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิจัดเป็นมิจฉาทิฏฐิ (๒๔)

{๙๕๐} [๙๒๖] อรติ เป็นไฉน

ความไม่ยินดี อาการที่ไม่ยินดี ความไม่ยินดียิ่ง อาการที่ไม่ยินดียิ่ง ความกระสัน ความดิ้นรนในเสนาสนะอันสงัดหรือในอธิกุศลธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง นี้เรียกว่าอรติ

วิเหสา เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายด้วยฝ่ามือบ้าง ก้อนดินบ้าง ท่อนไม้บ้าง ศัสตราบ้าง เชือกบ้าง อย่างใดอย่างหนึ่ง

ความบีบคั้น ความบีบคั้นยิ่ง ความเบียดเบียน ความเบียดเบียนยิ่ง การทำให้เดือดร้อน การทำให้เดือดร้อนยิ่ง การทำร้ายสัตว์อื่น มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าวิเหสา

อธัมมจริยา เป็นไฉน

ความประพฤติไม่เป็นธรรมทางกาย ความประพฤติไม่สมํ่าเสมอทางกาย ความประพฤติไม่เป็นธรรมทางวาจา ความประพฤติไม่สม่ำเสมอทางวาจา ความประพฤติไม่เป็นธรรมทางใจ ความประพฤติไม่สม่ำเสมอทางใจ นี้เรียกว่าอธัมมจริยา (๒๕){๙๕๑} [๙๒๗] โทวจัสสตา เป็นไฉน

ความเป็นผู้ว่ายาก ‘ อาการที่เป็นผู้ว่ายาก ภาวะที่เป็นผู้ว่ายาก ความยึดถือข้างขัดขืน ความพอใจในทางโต้แย้ง ความไม่เอื้อเฟื้อ อาการที่ไม่เอื้อเฟื้อ ความไม่เคารพ ความไม่เชื่อฟังในเมื่อถูกว่ากล่าวโดยชอบธรรม นี้เรียกว่าโทวจัสสตาปาปมิตตตา เป็นไฉน

บุคคลเหล่าใดไม่มีศรัทธา ไม่มีศีล มีการศึกษาน้อย มีความตระหนี่ มีปัญญาทราม การเสพ การเสพเป็นนิจ การเสพด้วยดี การเสพเฉพาะ การคบ การคบด้วยดี ความภักดี ความจงรักภักดีต่อบุคคลเหล่านั้น ความเป็นผู้โน้มน้าวไปตามบุคคลเหล่านั้น นี้เรียกว่าปาปมิตตตานานัตตสัญญา เป็นไฉน

สัญญาที่เกี่ยวด้วยกาม สัญญาที่เกี่ยวด้วยพยาบาท สัญญาที่เกี่ยวด้วยความเบียดเบียน นี้เรียกว่านานัตตสัญญา

อกุศลสัญญาแม้ทั้งหมดก็เรียกว่านานัตตสัญญา (๒๖)

{๙๕๒} [๙๒๘] อุทธัจจะ เป็นไฉน

ความฟุ้งซ่านแห่งจิต ความไม่สงบแห่งจิต ความกวัดแกว่งแห่งจิต ความพล่านแห่งจิต นี้เรียกว่าอุทธัจจะ

โกสัชชะ เป็นไฉน

การปล่อยจิต ความเพิ่มพูนการปล่อยจิตไปในกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต หรือในกามคุณ ๕ หรือการทำโดยความไม่เคารพ การทำโดยไม่ติดต่อ การทำโดยไม่มั่นคง ความประพฤติย่อหย่อน ความทอดทิ้งฉันทะ ความทอดทิ้งธุระ การไม่เสพให้มาก การไม่ทำให้เจริญ การไม่ทำให้มาก ความไม่ตั้งมั่น ความไม่ประกอบเนือง ๆ ความประมาทในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลาย นี้เรียกว่าโกสัชชะปมาทะ เป็นไฉน

การปล่อยจิต ความเพิ่มพูนการปล่อยจิตไปในกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต หรือในกามคุณ ๕ หรือการทำโดยความไม่เคารพ การทำโดยไม่ติดต่อ การทำโดยไม่มั่นคง ความประพฤติย่อหย่อน ความทอดทิ้งฉันทะ ความทอดทิ้งธุระ การไม่เสพให้มาก การไม่ทำให้เจริญ การไม่ทำให้มาก ความไม่ตั้งมั่น ความไม่ประกอบเนือง ๆ ความประมาทในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลาย ความประมาท อาการที่ประมาท ภาวะที่ประมาท มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าปมาทะ (๒๗){๙๕๓} [๙๒๙] อสันตุฏฐิตา เป็นไฉน

ความอยากได้ยิ่ง ๆ ขึ้นไปของบุคคลผู้ไม่สันโดษด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารตามมีตามได้หรือด้วยกามคุณ ๕ ความปรารถนา ภาวะที่ปรารถนา ความไม่สันโดษ ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิต มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าอสันตุฏฐิตา

อสัมปชัญญตา เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอสัมปชัญญตา

มหิจฉตา เป็นไฉน

ความอยากได้ยิ่ง ๆ ขึ้นไปของบุคคลผู้ไม่สันโดษด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจยเภสัชบริขารตามมีตามได้หรือด้วยกามคุณ ๕ ความปรารถนา ภาวะที่ปรารถนา ความมักมาก ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความกำหนัดนักแห่งจิต มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่ามหิจฉตา (๒๘)

{๙๕๔} [๙๓๐] อหิริกะ เป็นไฉน

ความไม่ละอายต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่ควรละอาย ความไม่ละอายต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย นี้เรียกว่าอหิริกะ

อโนตตัปปะ เป็นไฉน

ความไม่เกรงกลัวต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่ควรเกรงกลัว ความไม่เกรงกลัวต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย นี้เรียกว่าอโนตตัปปะ

ปมาทะ เป็นไฉน

การปล่อยจิต ความเพิ่มพูนการปล่อยจิตไปในกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต หรือในกามคุณ ๕ หรือการทำโดยความไม่เคารพ การทำโดยไม่ติดต่อ การทำโดยไม่มั่นคง ความประพฤติย่อหย่อน ความทอดทิ้งฉันทะ ความทอดทิ้งธุระ การไม่เสพให้มาก การไม่ทำให้เจริญ การไม่ทำให้มาก ความไม่ตั้งมั่น ความไม่ประกอบเนือง ๆ ความประมาทในการเจริญ กุศลธรรมทั้งหลาย ความประมาท อาการที่ประมาท ภาวะที่ประมาท มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าปมาทะ (๒๙)

{๙๕๕} [๙๓๑] อนาทริยะ เป็นไฉน

ความไม่เอื้อเฟื้อ อาการที่ไม่เอื้อเฟื้อ ความไม่เคารพ ความไม่เชื่อฟัง ความไม่ถือเอา อาการทีไม่ถือเอา ภาวะที่ไม่ถือเอา ความไม่มีศีล ความไม่ยำเกรง นี้เรียกว่าอนาทริยะ

โทวจัสสตา เป็นไฉน

ความเป็นผู้ว่ายาก อาการที่เป็นผู้ว่ายาก ภาวะที่เป็นผู้ว่ายาก ความยึดถือข้างขัดขืน ความพอใจในทางโต้แย้ง ความไม่เอื้อเฟื้อ อาการที่ไม่เอื้อเฟื้อ ความไม่เคารพ ความไม่เชื่อฟังในเมื่อถูกว่ากล่าวโดยชอบธรรม นี้เรียกว่าโทวจัสสตาปาปมิตตตา เป็นไฉน

บุคคลเหล่าใดไม่มีศรัทธา ไม่มีศีล มีการศีกษาน้อย มีความตระหนี่ มีปัญญาทราม การเสพ การเสพเป็นนิจ การเสพด้วยดี การเสพเฉพาะ การคบ การคบด้วยดี ความภักดี ความจงรักภักดีต่อบุคคลเหล่านั้น ความเป็นผู้โน้มน้าวไปตามบุคคลเหล่านั้น นี้เรียกว่าปาปมิตตตา (๓๐){๙๕๖} [๙๓๒] อัสสัทธิยะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ไม่เชื่อพระพุทธเจ้า พระธรรม หรือพระสงฆ์ ความไม่มีศรัทธา อาการที่ไม่เชื่อ อาการที่ไม่ปลงใจเชื่อ ความไม่เลื่อมใสยิ่ง มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าอัสสัทธิยะ

อวทัญญุตา เป็นไฉน

ความตระหนี่ ๕ คือ ความตระหนี่ที่อยู่ ความตระหนี่ตระกูล ความตระหนี่ลาภ ความตระหนี่วรรณะ ความตระหนี่ธรรม ความตระหนี่ อาการที่ตระหนี่ ภาวะที่ตระหนี่ ความหวงแหน ความเหนียวแน่น ความปกปิด ความไม่เอาใจใส่ มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าอวทัญญุตา

โกสัชชะ เป็นไฉน

การปล่อยจิต ความเพิ่มพูนการปล่อยจิตไปในกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต หรือในกามคุณ ๕ หรือการทำโดยความไม่เคารพ การทำโดยไม่ติดต่อ การทำโดยไม่มั่นคง ความประพฤติย่อหย่อน ความทอดทิ้งฉันทะ ความทอดทิ้งธุระ การไม่เสพให้มาก การไม่ทำให้เจริญ การไม่ทำให้มาก ความไม่ตั้งมั่น ความไม่ประกอบเนือง ๆ ความประมาทในการเจริญกุศลธรรมทั้งหลาย นี้เรียกว่าโกสัชชะ (๓๑)

{๙๕๗} [๙๓๓] อุทธัจจะ เป็นไฉน

ความฟุ้งซ่านแห่งจิต ความไม่สงบแห่งจิต ความกวัดแกว่งแห่งจิต ความพล่านแห่งจิต นี้เรียกว่าอุทธัจจะ

อสังวร เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วรวบถือรวม ๆ แยกถือเป็นส่วน ๆ ย่อมไม่ปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่าไม่รักษาจักขุนทรีย์ ชื่อว่าไม่ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วรวบถือรวม ๆ แยกถือเป็นส่วนๆ ย่อมไม่ปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่าไม่รักษามนินทรีย์ ชื่อว่าไม่ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ นี้เรียกว่าอสังวรทุสสีลยะ เป็นไฉน

ความล่วงละเมิดทางกาย ความล่วงละเมิดทางวาจา ความล่วงละเมิดทั้งทางกายและทางวาจา นี้เรียกว่าทุสสีลยะ (๓๒)

{๙๕๘} [๙๓๔] อริยอทัสสนกัมยตา ความไม่อยากเห็นพระอริยเจ้า เป็นไฉน

ในคำเหล่านั้น พระอริยเจ้า เป็นไฉน

พระพุทธเจ้าและพระสาวกของพระพุทธเจ้า เรียกว่าพระอริยเจ้า

ความไม่ต้องการจะพบ ความไม่ต้องการจะเห็น ความไม่ต้องการจะเข้าใกล้ ความไม่ต้องการจะสมาคมกับพระอริยเจ้าเหล่านี้ นี้เรียกว่าอริยอทัสสนกัมยตา ความไม่อยากเห็นพระอริยเจ้าสัทธัมมอโสตุกัมยตา ความไม่อยากฟังพระสัทธรรม เป็นไฉน

ในคำเหล่านั้น พระสัทธรรม เป็นไฉน

สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เรียกว่าพระสัทธรรม

ความไม่ต้องการจะฟัง ความไม่ต้องการจะสดับ ความไม่ต้องการจะเรียน ความไม่ต้องการจะทรงจำซึ่งพระสัทธรรมนี้ นี้เรียกว่าสัทธัมมอโสตุกัมยตา ความไม่อยากฟังพระสัทธรรมอุปารัมภจิตตตา ความเป็นผู้มีจิตคิดแข่งดี เป็นไฉน

ในคำเหล่านั้น ความคิดแข่งดี เป็นไฉน

ความคิดแข่งดี ความคิดแข่งดีเนือง ๆ อาการที่คิดแข่งดี อาการที่คิดแข่งดีเนือง ๆ ภาวะที่คิดแข่งดีเนือง ๆ ความดูถูก ความดูหมิ่น ความดูแคลน ความคอยแสวงหาโทษ นี้เรียกว่าอุปารัมภจิตตตา ความเป็นผู้มีจิตคิดแข่งดี (๓๓){๙๕๙} [๙๓๕] มุฏฐสัจจะ เป็นไฉน

ความระลึกไม่ได้ ความตามระลึกไม่ได้ ความหวนระลึกไม่ได้ ความระลึกไม่ได้ ภาวะที่ระลึกไม่ได้ ความทรงจำไม่ได้ ความเลื่อนลอย ความหลงลืม นี้เรียกว่ามุฏฐสัจจะ

อสัมปชัญญะ เป็นไฉน

ความไม่รู้ ความไม่เห็น ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอสัมปชัญญะ

เจตโสวิกเขปะ เป็นไฉน

ความฟุ้งซ่านแห่งจิต ความไม่สงบแห่งจิต ความกวัดแกว่งแห่งจิต ความพล่านแห่งจิต นี้เรียกว่าเจตโสวิกเขปะ ความฟุ้งซ่านแห่งจิต (๓๔)

{๙๖๐} [๙๓๖] อโยนิโสมนสิการ เป็นไฉน

ความทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายว่าเที่ยงในสิ่งที่ไม่เที่ยง ความทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายว่าเป็นสุขในสิ่งที่เป็นทุกข์ ความทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายว่าเป็นอัตตาตัวตนในสิ่งที่ไม่ใช่อัตตาตัวตน ความทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายว่างามในสิ่งที่ไม่งาม หรือความนึก ความนึกเนือง ๆ ความคำนึง ความพิจารณา ความใส่ใจแห่งจิตโดยผิดจากความจริง นี้เรียกว่าอโยนิโสมนสิการกุมมัคคเสวนา การเสพทางชั่ว เป็นไฉน

ในคำเหล่านั้น ทางชั่ว เป็นไฉน

มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ นี้เรียกว่าทางชั่ว

การเสพ การเสพเป็นนิจ การเสพด้วยดี การเสพเฉพาะ การคบ การคบด้วยดี การชอบใจ ความชอบใจซึ่งทางชั่วนี้ ความเป็นผู้โน้มน้าวไปตามทางชั่วนั้น นี้เรียกว่ากุมมัคคเสวนา การเสพทางชั่วเจตโสลีนัตตะ เป็นไฉน

ความที่จิตไม่คล่องแคล่ว ความที่จิตไม่ควรแก่การงาน ความอ่อนล้า ความเฉื่อยชา ความท้อแท้ ความถดถอย ภาวะที่ถดถอย ความหดหู่ อาการที่หดหู่ ภาวะที่หดหู่แห่งจิต นี้เรียกว่าเจตโสลีนัตตะ (๓๕)

จบ ติกนิทเทส

๔. จตุกกนิทเทส

{๙๖๑} [๙๓๗] ในจตุกกมาติกาเหล่านั้น อาสวะ ๔ เป็นไฉน

คือ กามาสวะ ภวาสวะ ทิฏฐาสวะ อวิชชาสวะ

บรรดาอาสวะ ๔ นั้น กามาสวะ เป็นไฉน

ความพอใจในกาม ...ความหมกมุ่นในกาม นี้เรียกว่ากามาสวะ

ภวาสวะ เป็นไฉน

ความพอใจในภพ ...ความหมกมุ่นในภพ นี้เรียกว่าภวาสวะ

ทิฏฐาสวะ เป็นไฉน

ความเห็นว่า ‘โลกเที่ยง โลกไม่เที่ยง... สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ... การถือเอาโดยวิปลาส มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่าทิฏฐาสวะ มิจฉาทิฏฐิแม้ทั้งหมดก็เรียกว่าทิฏฐาสวะอวิชชาสวะ เป็นไฉน

ความไม่รู้ในทุกข์ ... ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ นี้เรียกว่าอวิชชาสวะ

เหล่านี้เรียกว่าอาสวะ ๔ (๑)

{๙๖๒} [๙๓๘] คันถะ ๔ เป็นไฉน

คือ อภิชฌากายคันถะ พยาปาทกายคันถะ สีสัพพตปรามาสกายคันถะ อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะบรรดาคันถะ ๔ นั้น อภิชฌากายคันถะ เป็นไฉน

ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ... ความเพ่งเล็งที่จะเอาทรัพย์สมบัติของผู้อื่น อกุศลมูลคือโลภะ นี้เรียกว่าอภิชฌากายคันถะ