พระอภิธรรมปิฎก ยมก · ธาตุยมก
ปริญญาวาร เล่ม ๓๘
Text layerBuddha’s wordsItems ๘๑๖ (Royal Thai)4/4 in ธาตุยมก4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระอภิธรรมปิฎก ยมก ธาตุยมก ปริญญาวาร (Royal Thai Volume 38 · Mahachula Volume 38 · Mahamakut Volume 82 · Chaloem Phrakiat Volume 38)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 38, pp. 402–403
ปฏิ. หรือว่ามโนวิญญาณธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น ?
วิ. มโนวิญญาณธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นซึ่งไม่มีจิต ไม่มีจักขุซึ่งกำลังเกิดอยู่ แต่จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นก็หาไม่ มโนวิญญาณธาตุย่อมเกิดขึ้นและจักขุธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้มีจิตมีจักขุซึ่งกำลังเกิดอยู่{๘๑๕} อนุ. จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด ธัมมธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ ?
วิ. ถูกแล้ว
ปฏิ. หรือว่าธัมมธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นวิ. ธัมมธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้ไม่มีจักขุซึ่งกำลังเกิดอยู่ แต่จักขุธาตุย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นก็หาไม่ ธัมมธาตุย่อมเกิดขึ้นและจักขุธาตุก็ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นผู้มีจักขุซึ่งกำลังเกิดอยู่(อายตนยมกท่านจำแนกไว้ ฉันใด แม้ธาตุยมกก็พึงจำแนก ฉันนั้น พึงทำให้เหมือนกัน)
๓. ปริญญาวาร
{๘๑๖} [๑๙] อนุ. บุคคลใดย่อมกำหนดรู้จักขุธาตุ บุคคลนั้นย่อมกำหนดรู้โสตธาตุ หรือ ?
วิ. ถูกแล้ว ...
(จบ ธาตุยมก บริบูรณ์โดยไปยาล การละข้อความ)
จบ พระบาลีธาตุยมก
-----
พระบาลีอภิธรรมปิฎก
ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
๑. ปัณณัตติวารอุทเทส
[๑] สัจจะ ๔ คือ
๑. ทุกขสัจ สภาวะที่เป็นจริงคือทุกข์
๒. สมุทยสัจ สภาวะที่เป็นจริงคือเหตุให้เกิดทุกข์
๓. นิโรธสัจ สภาวะที่เป็นจริงคือความดับทุกข์
๔. มัคคสัจ สภาวะที่เป็นจริงคือข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์
- ๑สัจจยมก ยมกที่ว่าด้วยหมวดสภาวธรรมที่เรียกว่าสัจจะ จัดเป็นยมกที่ ๕ ของคัมภีร์ยมก ซึ่งคำว่า สัจจะ แปลว่า สภาวะที่เป็นจริง หรือ ความจริง ในสัจจยมกนี้ ได้แก่ สัจจะที่เป็นองค์ธรรม ๔ ประการ หรือเรียกว่า จตุราริยสัจ ความจริงอันประเสริฐ เที่ยงแท้ ความจริงที่ทำให้ผู้เข้าถึงกลาย เป็นอริยะ ๔ ประการ คือ (๑) ทุกขอริยสัจ อริยสัจคือทุกข์ (๒) ทุกขสมุทยอริยสัจ อริยสัจคือเหตุ เกิดแห่งทุกข์ (๓) ทุกขนิโรธอริยสัจ อริยสัจคือความดับทุกข์ (๔) ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ อริยสัจคือข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ (พึงดูดวามพิสดารในสัจจสังยุต สํ.ม. (แปล) ๑๙/๑๐๗๑- ๑๒๐๑/๕๙๙-๖๗๙ และ สัจจวิภังค์ อภิ.วิ. (แปล) ๓๕/๑๘๙-๒๑๘/๑๕๘-๑๙๓)
- สัจจยมกนี้มีโครงสร้างการดำเนินเนื้อหาเหมือนกับขันธยมก อายตนยมก และธาตุยมกตามที่กล่าวแล้ว ต่างกันโดยเนื้อหาที่เป็นรายละเอียดเล็กน้อย กล่าวคือ ในปวัตติวารนิทเทสจำแนกสัจจะไว้ ๓ ประการ คือ ทุกขสัจ สมุทยสัจ และมัคคสัจเท่านั้น ส่วนนิโรธสัจ ซึ่งหมายถึงพระนิพพานนั้นไม่ได้นำมาจำแนกไว้เพราะเป็นภาวะที่พ้นจากความเกิด-ดับ สมุทยสัจและมัคคสัจแสดงไว้เฉพาะในปวัตติกาล เพราะสัจจะทั้งสองนี้ไม่สามารถเกิดในปฏิสนธิกาลและ จุติกาลได้ และในปริญญาวาร จำแนกไว้เพียง ๒ สัจจะ คือ ทุกขสัจกับสมุทยสัจ ซึ่งเป็นโลกิยะส่วนนิโรธสัจและมัคคสัจจัดเป็นโลกุตตระ จึงเป็นภาวะที่พ้นจากปริญญากิจ
๑. ปทโสธนวาร
อนุโลม
{๘๑๗} [๒] ทุกข์คือทุกขสัจหรือ ? ทุกขสัจคือทุกข์หรือ ?
สมุทัยคือสมุทยสัจหรือ ? สมุทยสัจคือสมุทัยหรือ ?
นิโรธคือนิโรธสัจหรือ ? นิโรธสัจคือนิโรธหรือ ?
มรรคคือมัคคสัจหรือ ? มัคคสัจคือมรรคหรือ ?
ปัจจนีกะ
{๘๑๘} [๓] สภาวธรรมที่ไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่ทุกขสัจหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ทุกขสัจไม่ใช่ทุกข์หรือ ?
สภาวธรรมที่ไม่ใช่สมุทัยไม่ใช่สมุทยสัจหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่สมุทยสัจไม่ใช่สมุทัยหรือ ?
สภาวธรรมที่ไม่ใช่นิโรธไม่ใช่นิโรธสัจหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่นิโรธสัจไม่ใช่นิโรธหรือ ?
สภาวธรรมที่ไม่ใช่มรรคไม่ใช่มัคคสัจหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่มัคคสัจไม่ใช่มรรคหรือ ?
๒. ปทโสธนมูลจักกวาร
อนุโลม
{๘๑๙} [๔] ทุกข์คือทุกขสัจหรือ ? สัจจะคือสมุทยสัจหรือ ?
ทุกข์คือทุกขสัจหรือ ? สัจจะคือนิโรธสัจหรือ ?
ทุกข์คือทุกขสัจหรือ ? สัจจะคือมัคคสัจหรือ ?
สมุทัยคือสมุทยสัจหรือ ? สัจจะคือทุกขสัจหรือ ?
End of ปริญญาวาร