นวกนิทเทส เล่ม ๓๖

บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลชื่อว่าสัทธานุสารี บุคคลผู้ตั้งอยู่แล้วในผลชื่อว่าสัทธาวิมุต

จบ สัตตกนิทเทส

๘. อัฏฐกปุคคลบัญญัติ

{๑๕๐} [๒๐๗] บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค ๔ จำพวก บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยผล ๔ จำพวก เป็นไฉน

คือ บุคคลผู้เป็นพระโสดาบัน บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล บุคคลผู้เป็นพระสกทาคามี บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่ง สกทาคามิผล บุคคลผู้เป็นพระอนาคามี บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่ง อนาคามิผล บุคคลผู้เป็นพระอรหันต์ บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลบุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้ชื่อว่าผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรคบุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้ชื่อว่าผู้พร้อมเพรียงด้วยผล

จบ อัฏฐกนิทเทส

๙. นวกปุคคลบัญญัติ

{๑๕๑} [๒๐๘] บุคคลผู้เป็นสัมมาสัมพุทธะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ตรัสรู้สัจจะด้วยตนเองในธรรมที่มิได้สดับมาก่อน บรรลุความเป็นสัพพัญญูในธรรมนั้น ทั้งถึงความชำนาญในธรรมอันเป็นกำลังทั้งหลาย บุคคลนี้เรียกว่าสัมมาสัมพุทธะ

บุคคลผู้เป็นปัจเจกพุทธะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ผู้ตรัสรู้สัจจะด้วยตนเองในธรรมที่มิได้สดับมาก่อน แต่มิได้บรรลุความเป็นสัพพัญญูในธรรมนั้นด้วย ทั้งมิได้ถึงความชำนาญในธรรมอันเป็นกำลังทั้งหลาย บุคคลนี้เรียกว่าปัจเจกพุทธะ

บุคคลผู้เป็นอุภโตภาควิมุต เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ถูกต้องซึ่งวิโมกข์ ๘ ด้วยกายแล้วสำเร็จอิริยาบถอยู่ และอาสวะของผู้นั้นก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่าอุภโตภาควิมุต

บุคคลผู้เป็นปัญญาวิมุต เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้มิได้ถูกต้องซึ่งวิโมกข์๘ด้วยกายแล้วสำเร็จอิริยาบถอยู่ แต่อาสวะของผู้นั้นก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่าปัญญาวิมุต

บุคคลผู้เป็นกายสักขี เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้ถูกต้องซึ่งวิโมกข์ ๘ ด้วยกายแล้วสำเร็จอริยาบถอยู่ และอาสวะบางจำพวกของผู้นั้นก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคล นี้เรียกว่ากายสักขี

บุคคลผู้เป็นทิฏฐิปปัตตะ เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ (รู้ชัดตาม ความเป็นจริงว่า ‘นี้เหตุให้เกิดทุกข์’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ความดับทุกข์’) รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์’ อนึ่ง ธรรมทั้งหลายที่พระตถาคตประกาศแล้วก็เป็นอันผู้นั้นเห็นชัดแล้ว ดำเนินไปดีแล้วด้วยปัญญา และอาสวะบางจำพวกของผู้นั้นก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่าทิฏฐิปปัตตะ

บุคคลผู้เป็นสัทธาวิมุต เป็นไฉน

บุคคลบางคนในโลกนี้รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ (รู้ชัดตาม ความเป็นจริงว่า ‘นี้เหตุให้เกิดทุกข์’ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ความดับทุกข์’) รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์’ อนึ่ง ธรรมทั้งหลายที่พระตถาคตประกาศแล้วก็เป็นอันผู้นั้นเห็นชัดแล้ว ดำเนิน ไปดีแล้วด้วยปัญญา และอาสวะบางจำพวกของผู้นั้นก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา แต่มิใช่เหมือนของบุคคลผู้เป็นทิฏฐิปปัตตะ บุคคลนี้เรียกว่าสัทธาวิมุตบุคคลผู้เป็นธัมมานุสารี เป็นไฉน

ปัญญินทรีย์ของบุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตตผลมีประมาณยิ่ง บุคคลนั้นย่อมอบรมซึ่งอริยมรรคอันมีปัญญาเป็นเครื่องนำมา มีปัญญาเป็นประธานให้เกิดขึ้น บุคคลนี้เรียกว่าธัมมานุสารี

บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลชื่อว่าธัมมานุสารี บุคคลผู้ตั้งอยู่แล้วในผลชื่อว่าทิฏฐิปปัตตะ

บุคคลผู้เป็นสัทธานุสารี เป็นไฉน

สัทธินทรีย์ของบุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลมีประมาณยิ่ง บุคคลนั้นย่อมอบรมซึ่งอริยมรรคอันมีสัทธาเป็นเครื่องนำมา มีสัทธา เป็นประธานให้เกิดขึ้น บุคคลนี้เรียกว่าสัทธานุสารี

บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลชื่อว่าสัทธานุสารี บุคคลผู้ตั้งอยู่แล้วในผลชื่อว่าสัทธาวิมุต

จบ นวกนิทเทส

๑๐. ทสกปุคคลบัญญัติ

{๑๕๒} [๒๐๙] บุคคลผู้มีความสำเร็จในกามาวจรภูมินี้ ๕ จำพวก เป็นไฉนบุคคล ๕ จำพวก คือ

๑. บุคคลผู้เป็นสัตตักขัตตุปรมะ ๒. บุคคลผู้เป็นโกลังโกละ

๓. บุคคลผู้เป็นเอกพีชี ๔. บุคคลผู้เป็นสกทาคามี

๕. บุคคลผู้เป็นผู้สำเร็จเป็นพระอรหันต์ในอัตภาพนี้

บุคคล ๕ จำพวกเหล่านี้ชื่อว่าผู้มีความสำเร็จในกามาวจรภูมินี้

บุคคลผู้มีความสำเร็จเมื่อละอัตภาพในกามาวจรภูมินี้ไป ๕ จำพวก เป็นไฉนบุคคล ๕ จำพวก คือ

๑. บุคคลผู้เป็นอันตราปรินิพพายี

๒. บุคคลผู้เป็นอุปหัจจปรินิพพฺายี

๓. บุคคลผู้เป็นอสังขารปรินิพพายี

๔. บุคคลผู้เป็นสสังขารปรินิพพายี

๕. บุคคลผู้เป็นอุทธังโสโตอกนิฎฐคามี

บุคคล ๕ จำพวกเหล่านี้ ชื่อว่าผู้มีความสำเร็จเมื่อละอัตภาพใน กามาวจรภูมินี้ไป

จบ ทสกนิทเทส

การบัญญัติจำพวกบุคคลของบุคคลทั้งหลายย่อมมีด้วยบัญญัติเพียงเท่านี้

จบ ปกรณ์ที่ชื่อว่าปุคคลบัญญัติ ฉภาณวาร