ปัญหาวาร เล่ม ๔๒

สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของคันถะแต่ไม่เป็นคันถะอาศัยสภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่เป็นอารมณ์ของคันถะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยสภาวธรรมที่เป็นคันถะเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่เป็นอารมณ์ของคันถะทั้งที่เป็นอารมณ์ของคันถะแต่ไม่เป็นคันถะอาศัยสภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่เป็นอารมณ์ของคันถะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๑)

(ปฏิจจวารก็ดี สหชาตวารก็ดี ปัจจยวารก็ดี นิสสยวารก็ดี สังสัฏฐวารก็ดี สัมปยุตตวารก็ดี เหมือนกับคันถทุกะ ไม่มีความต่างกัน)

๒๙. คันถคันถนิยทุกะ ๗. ปัญหาวาร

๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๕๖๕} [๑๐๔] สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่เป็นอารมณ์ของคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่เป็นอารมณ์ของคันถะโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งเป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตคันถะโดยเหตุปัจจัย (วารทั้ง ๙ พึงขยายให้พิสดารอย่างนี้)

อารัมมณปัจจัย

{๕๖๖} [๑๐๕] สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่เป็นอารมณ์ของคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่เป็นอารมณ์ของคันถะโดยอารัมมณปัจจัย คือ เพราะปรารภสภาวธรรมที่เป็นคันถะ สภาวธรรมที่เป็นคันถะจึงเกิดขึ้น (พึงถามถึงมูลบท) เพราะปรารภสภาวธรรมที่เป็นคันถะ ขันธ์ที่เป็นอารมณ์

ของคันถะแต่ไม่เป็นคันถะจึงเกิดขึ้น (พึงถามถึงมูลบท) เพราะปรารภสภาวธรรมที่เป็นคันถะ สภาวธรรมที่เป็นคันถะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น (๓)

[๑๐๖] สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของคันถะแต่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของคันถะแต่ไม่เป็นคันถะโดยอารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถแล้วพิจารณากุศลนั้น พิจารณากุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน ออกจากฌาน ... พระอริยะทั้งหลายพิจารณาโคตรภู โวทาน ... กิเลสที่ละได้แล้ว ... กิเลสที่ข่มได้แล้ว รู้กิเลสที่เคยเกิดขึ้นแล้วในกาลก่อน เห็นแจ้งจักขุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่เป็นอารมณ์ของคันถะแต่ไม่เป็นคันถะโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพพจักขุ ฟังเสียงด้วยทิพพโสตธาตุ (พึงขยายให้พิสดารทั้งหมด) ... เป็นปัจจัยแก่อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย

(๑)สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของคันถะแต่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่ สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่เป็นอารมณ์ของคันถะโดยอารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ แล้วยินดีเพลิดเพลินกุศลนั้น เพราะปรารภกุศลนั้น ราคะ ... ทิฏฐิ ... วิจิกิจฉา ... โทมนัสจึงเกิดขึ้นยินดีเพลิดเพลินกุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน ... ออกจากฌานแล้ว ยินดีเพลิดเพลินฌาน ... จักขุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่เป็นอารมณ์ของคันถะแต่ไม่เป็นคันถะ เพราะปรารภจักขุเป็นต้นนั้น ราคะ ... ทิฏฐิ ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น (๒)สภาวธรรมที่เป็นอารมณ์ของคันถะแต่ไม่เป็นคันถะเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่เป็นอารมณ์ของคันถะ ทั้งที่เป็นอารมณ์ของคันถะแต่ไม่เป็นคันถะโดยอารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ ... ยินดีเพลิดเพลินกุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน ... ออกจากฌานแล้วยินดีเพลิดเพลินฌาน ... จักขุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่

เป็นอารมณ์ของคันถะแต่ไม่เป็นคันถะ เพราะปรารภจักขุเป็นต้นนั้น สภาวธรรมที่เป็นคันถะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น (๓ วาร แม้นอกนี้พึงให้พิสดารอย่างนี้) (๓)

(พึงเพิ่มคำว่า เพราะปรารภ เข้ามา ในทุกะนี้ โลกุตตระไม่มี เหมือนกับคันถทุกะ ไม่มีความต่างกัน พึงกำหนดคำว่า คันถนิยะ ในมัคคปัจจัย พึงจัดให้มี ๙ วาร)

จบ คันถคันถนิยทุกะ

๓๐. คันถคันถสัมปยุตตทุกะ ๑. ปฏิจจวาร

๑-๔.ปัจจยจตุกกะ

เหตุปัจจัย

{๕๖๗} [๑๐๗] สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่สัมปยุตด้วยคันถะอาศัยสภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่สัมปยุตด้วยคันถะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ อภิชฌากายคันถะอาศัยสีลัพพตปรามาสกายคันถะเกิดขึ้น สีลัพพตปรามาสกายคันถะอาศัยอภิชฌากายคันถะเกิดขึ้น อภิชฌากายคันถะอาศัยอิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะเกิดขึ้น อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะอาศัยอภิชฌากายคันถะเกิดขึ้น (๑)สภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยคันถะแต่ไม่เป็นคันถะอาศัยสภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่สัมปยุตด้วยคันถะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายอาศัยสภาวธรรมที่เป็นคันถะเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่สัมปยุตด้วยคันถะ ทั้งที่สัมปยุตด้วยคันถะแต่ไม่เป็นคันถะอาศัยสภาวธรรมที่เป็นคันถะและที่สัมปยุตด้วยคันถะเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ อภิชฌากายคันถะและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายอาศัยสีลัพพตปรามาสกายคันถะเกิดขึ้น ... (พึงผูกให้เป็นจักรนัย) (๓)