ข้อ ๔๙๖–๕๐๔ เล่ม ๔๐

อธิปติปัจจัย

{๔๙๖} [๔๑๓] สภาวธรรมที่เป็นกุศลเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นกุศลโดยอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตธิปติปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถแล้ว พิจารณากุศลนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น พิจารณากุศล ที่ได้สั่งสมไว้แล้วในก่อนให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น บุคคลออกจากฌาน แล้วพิจารณาฌานให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น พระเสกขะพิจารณาโคตรภูให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น พิจารณาโวทานให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นพระเสกขะออกจากมรรคแล้วพิจารณามรรคให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัยได้แก่ กุศลที่เป็นอธิบดีเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยอธิปติปัจจัย (๑)

{๔๙๗} ๔๑๔] สภาวธรรมที่เป็นกุศลเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอกุศลโดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถ ทำกุศลนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้ว ยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำกุศลนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะ และทิฏฐิจึงเกิดขึ้น บุคคลทำกุศลที่ได้สั่งสมไว้แล้วในก่อนให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้วยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำกุศลนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะและทิฏฐิจึงเกิดขึ้น บุคคลออกจากฌาน ทำฌานให้เป็น อารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะและทิฏฐิจึงเกิดขึ้น{๔๙๘} สภาวธรรมที่เป็นกุศลเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตโดย อธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ พระอรหันต์ออกจากมรรคแล้ว พิจารณามรรคให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น

ที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ กุศลที่เป็นอธิบดีเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลายโดยอธิปติปัจจัย (๓)

สภาวธรรมที่เป็นกุศลเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นกุศลและอัพยากฤต โดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ สหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ กุศลที่เป็นอธิบดี เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และจิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลายโดยอธิปติปัจจัย (๔){๔๙๙}[๔๑๕] สภาวธรรมที่เป็นอกุศลเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอกุศลโดย อธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ บุคคลทำราคะให้เป็นอารมณ์ อย่างหนักแน่นแล้วยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำราคะนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะและทิฏฐิจึงเกิดขึ้น ทำทิฏฐิให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น แล้วยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำทิฏฐินั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นราคะและทิฏฐิจึงเกิดขึ้นที่เป็นสหชาตาธิปตปัจจัย ได้แก่ อกุศลที่เป็นอธิบดีเป็นปัจจัยแก่ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยอธิปติปัจจัย (๑)

{๕๐๐} สกาวธรรมที่เป็นอกุศลเป็นปัจจัยแก่สกาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตโดย อธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ สหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อกุศลที่เป็นอธิบดี เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลายโดยอธิปติปัจจัย (๒)

{๕๐๑} สกาวธรรมที่เป็นอกุศลเป็นปัจจัยแก่สกาวธรรมที่เป็นอกุศลและที่เป็นอัพยากฤตโดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ สหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อกุศลที่เป็นอธิบดีเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และจิตตสมุฏฐานรูปทั้งหลาย โดยอธิปติปัจจัย (๓){๕๐๒} [๔๑๖] สกาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่สกาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตโดยอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย

ที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ พระอรหันต์พิจารณาผลให้เป็น อารมณ์อย่างหนักแน่น พิจารณานิพพานให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นนิพพานเป็นปัจจัยแก่ผลโดยอธิปติปัจจัย

ที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อัพยากตวิบากและอัพยากตกิริยาที่ เป็นอธิบดีเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์และจิตตลมุฏฐานรูปทั้งหลายโดยอธิปติปัจจัย (๑)

{๕๐๓} สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นกุศลโดย อธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ พระเสกขะ พิจารณาผลให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น พิจารณานิพพานให้เป็นอารมณ์ อย่างหนักแน่น นิพพานเป็นปัจจัยแก่โคตรภู โวทาน มรรคโดยอธิปติปัจจัย (๒)

{๕๐๔} สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอกุศลโดย อธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ บุคคลทำจักขุ ให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้วยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำจักขุนั้นให้เป็น อารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะและทิฏฐิจึงเกิดขึ้น บุคคลทำโสตะ ... ฆานะ ... ชิวหา ... กาย ... รูป ... เสียง ... กลิ่น ... รส ... โผฏฐัพพะ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่เป็นอัพยากตวิบากและอัพยากตกิริยาให้เป็นอารมณ์ อย่างหนักแน่นแล้วยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำขันธ์นั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะและทิฏฐิจึงเกิดขึ้น (๓)

อนันตรปัจจัย

{๕๐๕} [๔๑๗] สภาวธรรมที่เป็นกุศลเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นกุศล โดยอนันตรปัจจัย คือ กุศลขันธ์ซึ่งเกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์ซึ่งเกิดหลัง ๆ โดยอนันตรปัจจัย อนุโลมเป็นปัจจัยแกโคตรภู อนุโลมเป็น