ปัญหาวาร เล่ม ๔๓

๘๖. ภาวนายปหาตัพพเหตุกทุกะ ๑. ปฏิจจวาร

{๖๓๕} [๙๓] สภาวธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ อาศัย สภาวธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... (ปฏิจจวารก็ดี สหชาตวารก็ดี ปัจจย วารก็ดี นิสสยวารก็ดี สังสัฏฐวารก็ดี สัมปยุตตวารก็ดี เหมือนกับทัสสเนนปหาตัพพเหตุกทุกะ ด้วยประการฉะนี้ มีโมหะที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ ใน ฐานะที่โมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา พึงเว้นเสีย)

๘๖. ภาวนายปหาตัพพเหตุกทุกะ ๗. ปัญหาวาร

๑. ปัจจยานุโลมะ ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๖๓๖} [๙๔] สภาวธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็น ปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณโดยเหตุปัจจัย มี ๖ วาร ... (เหมือนกับทัสสเนนปหาตัพพเหตุกทุกะ)

อารัมมณปัจจัย

{๖๓๗} [๙๕] สภาวธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็น ปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณโดยอารัมมณ ปัจจัย มี ๓ วาร (พึงปรารภทำเหมือนกับทัสสเนนปหาตัพพเหตุกทุกะ)

![๙๖] สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณโดย อารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถแล้วพิจารณากุศลนั้น ยินดีเพลิดเพลิน เพราะปรารภความยินดีเพลิดเพลินนั้น ราคะที่

มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณจึงเกิดขึ้น ทิฏฐิ ... วิจิกิจฉา ... โทมนัส ที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณจึงเกิดขึ้น พิจารณา กุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน ... ออกจากฌาน ... พระอริยะทั้งหลาย ออกจากมรรค ... นิพพาน เป็นปัจจัยแก่ผล อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย พระอริยะทั้งหลายพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ... รู้กิเลสที่เคยเกิดขึ้นแล้วในกาลก่อน เห็นแจ้งจักษุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณและโมหะโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... ยินดีเพลิดเพลิน เพราะปรารภความยินดีเพลิดเพลินนั้น

ราคะที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณจึงเกิดขึ้น ทิฏฐิ ... วิจิกิจฉา ... โทมนัสที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ .... ขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่อนาคตังสญาณ อาวัชชนะและโมหะโดยอารัมมณปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นปัจจัย แก่สภาวธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณโดยอารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล ... ยินดีเพลิดเพลินฌาน ... จักษุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณและโมหะ เพราะปรารภความยินดีเพลิดเพลินนั้น ราคะที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ จึงเกิดขึ้น อุทธัจจะ ... โทมนัสที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณจึงเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นปัจจัย แก่สภาวธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณและที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณโดยอารัมมณปัจจัย คือ เพราะปรารภจักษุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณและโมหะ ขันธ์ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะและโมหะจึงเกิดขึ้น (อารัมมณฆฏนาก็พึงทำให้เป็น ๓ วาร) (๓)

อธิปัตยาทิปัจจัย

{๖๓๘} [๙๗] สภาวธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็น ปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณโดยอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย ที่เป็น อารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ บุคคลทำราคะที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้วยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำความยินดีเพลิดเพลินนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณจึงเกิดขึ้น ที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยอธิปติปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง

๓ พึงประหาณ เป็นปัจจัยแก่ สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณโดยอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย ที่เป็น อารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ บุคคลทำราคะที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้วยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำความยินดีเพลิดเพลินนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะที่มีเหตุ ไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณจึงเกิดขึ้น ทิฏฐิจึงเกิดขึ้น ที่เป็น สหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปโดย อธิปติปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นปัจจัยแก่ สภาวธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณและที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรค เบื้องสูง ๓ พึงประหาณโดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ สหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นปัจจัยแก่ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอธิปติปัจจัย (๓)

[๙๘] สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณโดย อธิปติปัจจัยมี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย ที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษา อุโบสถแล้วพิจารณากุศลนั้นทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำความยินดีเพลิดเพลินนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะที่มี เหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณจึงเกิดขึ้น ทิฏฐิจึงเกิดขึ้น พิจารณากุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน ... ออกจากฌาน ... พระอริยะ ทั้งหลายออกจากมรรค ... นิพพาน เป็นปัจจัยแก่ผลโดยอธิปติปัจจัยเห็น

แจ้งจักษุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึง ประหาณทำให้เป็นอารมณ์อย่าง หนักแน่นแล้วยินดีเพลิดเพลิน เพราะ ทำความยินดีเพลิดเพลินนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะที่มีเหตุ ไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ จึงเกิดขึ้น ทิฏฐิจึงเกิดขึ้น ที่เป็น สหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย และจิตตสมุฏฐานรูปโดย อธิปติปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็น ปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณโดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ บุคคลให้ทาน ... ออกจากฌาน ... เห็นแจ้งจักษุ ... หทัยวัตถุ ... ขันธ์ที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึง ประหาณทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้วยินดีเพลิดเพลิน เพราะ ทำความยินดีเพลิดเพลินนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณจึงเกิดขึ้น (๒)

{๖๓๙} (ในอนันตรปัจจัย ไม่พึงทำโมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา เพราะเหตุแห่ง สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ พึงทำเฉพาะ

โมหะที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ)

เป็นปัจจัยโดยสมนันตรปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย มี ๙ วาร เป็นปัจจัยโดยอัญญมัญญปัจจัย มี ๖ วาร เป็นปัจจัยโดยนิสสยปัจจัย มี ๙ วาร

อุปนิสสยปัจจัย

{๖๔๐} [๙๙] สภาวธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็น ปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณโดยอุปนิสสย ปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่มีเหตุอันมรรค เบื้องสูง ๓ พึงประหาณเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึง ประหาณโดยอุปนิสสยปัจจัย (พึงทำตามมูลบท) ขันธ์ที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึง ประหาณและโมหะโดยอุปนิสสยปัจจัย ฉันทราคะในภัณฑะของตน เป็น ปัจจัยแก่ฉันทราคะในภัณฑะของผู้อื่นโดยอุปนิสสยปัจจัย

ฉันทราคะใน ภัณฑะที่ตนหวงแหน เป็นปัจจัยแก่ฉันทราคะในภัณฑะที่ผู้อื่นหวงแหนโดย อุปนิสสยปัจจัย (พึงทำตามมูลบท) ขันธ์ที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึง ประหาณ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะและโมหะโดยอุปนิสสยปัจจัย (๓)![๑๐๐] สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ โดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูป นิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปจจัย ได้แก่ บุคคล อาศัยศรัทธาแล้วให้ทาน ... ทำสมาบัติให้เกิดขึ้น ถือทิฏฐิ อาศัยศีล ... ปัญญา ... ราคะที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ โทสะ โมหะ ทิฏฐิ

ความปรารถนา สุขทางกาย ทุกข์ทางกาย เสนาสนะแล้วให้ทาน ... ฆ่าสัตว์ ... ทำลายสงฆ์ ศรัทธา ... เสนาสนะ เป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ... ปัญญา ... ราคะ ที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ ... โทสะ โมหะ ทิฏฐิ ความ ปรารถนา สุขทางกาย ... ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็น ปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณโดยอุปนิสสย ปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยศรัทธา แล้วก่อมานะ ... ศรัทธา ... เสนาสนะ เป็นปัจจัยแก่ราคะที่มีเหตุอันมรรค เบื้องสูง ๓ พึงประหาณ ... โทสะ โมหะ มานะ ความปรารถนาโดยอุป นิสสยปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นปัจจัย แก่สภาวธรรมที่มีเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณและที่มีเหตุไม่ใช่อัน มรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็น ปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ ศรัทธา ... ปัญญา ... สุขทางกาย ... เสนาสนะ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วยอุทธัจจะและโมหะโดยอุปนิสสยปัจจัย (แม้ อุปนิสสยฆฏนาก็พึงทำให้เป็น ๓ วาร) (๓)

ปุเรชาตาทิปัจจัย

{๖๔๑} [๑๐๑] สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณโดย ปุเรชาตปัจจัย มี ๓ วาร เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย มี ๓ วาร เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัย มี ๙ วาร เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย (ในเหตุ ที่เป็นเครื่องรองรับไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณย่อมได้นานาขณิก

กัมมปัจจัย) ... ที่เป็นปัจจัยโดยนวิคตปัจจัย (ย่อ ทัสสเนนปหาตัพพเหตุก ทุกะฉันใด ภาวนายปหาตัพพเหตุกปัจจัยทั้งหลายก็ดี ปัจจนียะก็ดี วิภาคะก็ดี การนับก็ดีก็ฉันนั้น ไม่มีข้อแตกต่างกัน)สภาวธรรมไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรม ไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ ... (ยิ่งกว่านั้น ก็พึงทำฉันทราคะ ในภัณฑะของตนด้วย)สภาวธรรมอันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรม ไม่ใช่อันมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ ... (ยิ่งกว่านั้นก็พึงทำฉันทราคะใน ภัณฑะของตนด้วย)

จบ ภาวนายปหาตัพพเหตุกทุกะ

๘๗. สวิตักกทุกะ ๑. ปฏิจจวาร

๑. ปัจจยานุโลมะ ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๖๔๒} [๑๐๒] สภาวธรรมที่มีวิตกอาศัยสภาวธรรมที่มีวิตกเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่มีวิตกเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ ...

สภาวธรรมที่ไม่มีวิตกอาศัยสภาวธรรมที่มีวิตกเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ วิตกและจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ที่มีวิตกเกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ ...

สภาวธรรมที่มีวิตกและที่ไม่มีวิตกอาศัยสภาวธรรมที่มีวิตกเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ วิตกและจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่ มีวิตกเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ ... (๓)