ปรามาสโคจฉกะ เล่ม ๓๔

ปรามาสโคจฉกะ

{๗๖๑} [๑๑๘๐] ธรรมเป็นปรามาสะ เป็นไฉน

คือ ทิฏฐิปรามาสะ

[๑๑๘๑] ในธรรมเป็นปรามาสะนั้น ทิฏฐิปรามาสะ เป็นไฉน

ความเห็นว่า “โลกเที่ยง โลกไม่เที่ยง โลกมีที่สุด โลกไม่มีที่สุด ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น ชีวะก็อย่างหนึ่ง สรีระก็อย่างหนึ่ง สัตว์หลัง จากตายไปย่อมเกิดอีก สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก สัตว์หลังจาก ตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่” ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ป่าชัฏคือทิฏฐิ กันดารคือ ทิฏฐิ ความเห็นเป็นข้าศึกต่อสัมมาทิฏฐิ ความผันแปรแห่งทิฏฐิ สังโยชน์ คือทิฏฐิ ความยึดถือ ความยึดมั่น ความตั้งมั่น ความถือผิด ทางชั่ว ทางผิด ภาวะที่ผิด ลัทธิเป็นบ่อเกิดแห่งความพินาศ การถือโดยวิปลาส มีลักษณะ เช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าทิฏฐิปรามาสะมิจฉาทิฏฐิแม้ทุกอย่างชื่อว่าทิฏฐิปรามาสะ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นปรามาสะ

[๑๑๘๒] ธรรมไม่เป็นปรามาสะ เป็นไฉน

เว้นปรามาสธรรมเหล่านั้น กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมที่ เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม ไม่เป็นปรามาสะ

{๗๖๒} [๑๑๘๓] ธรรมเป็นอารมณ์ของปรามาสะ เป็นไฉน

กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมประเภทที่เป็นอารมณ์ของ อาสวะ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร คือ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอารมณ์ของปรามาสะ[๑๑๘๔] ธรรมไม่เป็นอารมณ์ของปรามาสะ เป็นไฉน

มรรคและผลของมรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เป็นอารมณ์ของปรามาสะ

{๗๖๓} [๑๑๘๕] ธรรมสัมปยุตด้วยปรามาสะ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดสัมปยุตด้วยปรามาสธรรมเหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมสัมปยุตด้วยปรามาสะ

[๑๑๘๖] ธรรมวิปปยุตจากปรามาสะ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากปรามาสธรรมเหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม วิปปยุตจากปรามาสะ{๗๖๔} [๑๑๘๗] ธรรมเป็นปรามาสะและเป็นอารมณ์ของปรามาสะ เป็นไฉน

ปรามาสะนั้นนั่นแหละชื่อว่าธรรมเป็นปรามาสะและเป็นอารมณ์ของ ปรามาสะ

[๑๑๘๘] ธรรมเป็นอารมณ์ของปรามาสะแต่ไม่เป็นปรามาสะ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดเป็นอารมณ์ของปรามาสะโดยปรามาสธรรมเหล่านั้น เว้นปรามาสธรรมเหล่านั้น คือ กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรม ประเภทที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ที่เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร ได้แก่ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมเป็นอารมณ์ของปรามาสะแต่ไม่เป็นปรามาสะ

{๗๖๕} [๑๑๘๙] ธรรมวิปปยุตจากปรามาสะแต่เป็นอารมณ์ของปรามาสะ เป็น ไฉน

ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากปรามาสธรรมเหล่านั้น คือ กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมประเภทที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ซึ่งเป็น กามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร ได้แก่ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุตจากปรามาสะแต่เป็นอารมณ์ของปรามาสะ[๑๑๙๐] ธรรมวิปปยุตจากปรามาสะและไม่เป็นอารมณ์ของปรามาสะ เป็นไฉน

มรรคและผลของมรรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุตจากปรามาสะและไม่เป็นอารมณ์ของปรามาสะ

จบ ปรามาสโคจฉกะ

มหันตรทุกะ

{๗๖๖} [๑๑๙๑] ธรรมมีอารมณ์ เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่า นี้ชื่อว่าธรรมมีอารมณ์

[๑๑๙๒] ธรรมไม่มีอารมณ์ เป็นไฉน

รูปทั้งหมดและอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่มีอารมณ์

{๗๖๗} [๑๑๙๓] ธรรมเป็นจิต เป็นไฉน

จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมเป็นจิต