นีวรณโคจฉกะ เล่ม ๓๔

(โยคะ ๔ ... สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุตจากโยคะและไม่เป็น อารมณ์ของโยคะ)

จบ โยคโคจฉกะ

นีวรณโคจฉกะ

{๗๔๘} [๑๑๕๘] ธรรมเป็นนิวรณ์ เป็นไฉน

นิวรณ์ ๖ คือ กามฉันทนิวรณ์ พยาปาทนิวรณ์ ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ วิจิกิจฉานิวรณ์ อวิชชานิวรณ์

{๗๔๙} [๑๑๕๙] บรรดานิวรณ์ ๖ นั้น กามฉันทนิวรณ์ เป็นไฉน

ความพอใจคือความใคร่ ความกำหนัดคือความใคร่ ความเพลิดเพลิน คือความใคร่ ตัณหาคือความใคร่ สิเนหาคือความใคร่ ความเร่าร้อนคือ ความใคร่ ความสยบคือความใคร่ ความหมกมุ่นคือความใคร่ในกาม ทั้งหลาย อันใด นี้เรียกว่ากามฉันทนิวรณ์

{๗๕๐} [๑๑๖๐] บรรดานิวรณ์ ๖ นั้น พยาปาทนิวรณ์ เป็นไฉน

ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้ได้ทำความเสื่อมเสียแก่เรา” ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้กำลังทำความเสื่อมเสียแก่เรา” ความอาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้จักทำความเสื่อมเสียแก่เรา” ความ อาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้ได้ทำความเสื่อมเสีย ... กำลังทำความ เสื่อมเสีย ... จักทำความเสื่อมเสียแก่คนผู้เป็นที่รักชอบพอของเรา” ความ อาฆาตย่อมเกิดได้ด้วยคิดว่า “ผู้นี้ได้ทำความเจริญ ... กำลังทำความเจริญ ... จักทำความเจริญแก่คนผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบพอของเรา” หรือความ อาฆาตย่อมเกิดได้ในฐานะอันมิใช่เหตุ จิตอาฆาต ความขัดเคือง ความ กระทบกระทั่ง ความแค้น ความเคือง ความขุ่นเคือง ความพลุ่งพล่าน

โทสะ ความประทุษร้าย ความมุ่งคิดประทุษร้าย ความขุ่นจิต ธรรมชาติที่ ประทุษร้ายใจ ความโกรธ อาการที่โกรธ ภาวะที่โกรธ ความคิดประทุษร้าย อาการที่คิดประทุษร้าย ภาวะที่คิดประทุษร้าย ความคิดปองร้าย อาการที่ คิดปองร้าย ภาวะที่คิดปองร้าย ความพิโรธ ความแค้น ความดุร้าย ความปากร้าย ความไม่แช่มชื่นแห่งจิต มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียก ว่าพยาปาทนิวรณ์{๗๕๑} [๑๑๖๑] บรรดานิวรณ์ ๖ นั้น ถีนมิทธนิวรณ์ เป็นไฉน

ถีนมิทธะนั้นแยกเป็นถีนะอย่างหนึ่ง มิทธะอย่างหนึ่ง

[๑๑๖๒] ใน ๒ อย่างนั้น ถีนะ เป็นไฉน

ความไม่สมประกอบแห่งจิต ความไม่ควรแก่การงานแห่งจิต ความ ท้อแท้ ความถดถอย ความหดหู่ อาการที่หดหู่ ภาวะที่หดหู่ ความซบเซา อาการที่ซบเซา ภาวะที่ซบเซาแห่งจิต อันใด นี้เรียกว่าถีนะ[๑๑๖๓] มิทธะ เป็นไฉน

ความไม่สมประกอบแห่งนามกาย ความไม่ควรแก่การงานแห่งนามกาย ความปกคลุม ความหุ้มห่อ ความปิดบังไว้ภายใน ความง่วงเหงา ความ หาวนอน ความโงกง่วง การหาวนอน อาการที่หาวนอน ภาวะที่หาวนอน อันใด นี้เรียกว่ามิทธะถีนะและมิทธะดังว่านี้ รวมเรียกว่าถีนมิทธนิวรณ์

{๗๕๒} [๑๑๖๔] บรรดานิวรณ์ ๖ นั้น อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ เป็นไฉน

อุทธัจจกุกกุจจะนั้น แยกเป็นอุทธัจจะอย่างหนึ่ง กุกกุจจะอย่างหนึ่ง

[๑๑๖๕] ใน ๒ อย่างนั้น อุทธัจจะ เป็นไฉน

ความฟุ้งซ่านแห่งจิต ความไม่สงบแห่งจิต ความวุ่นวายใจ ความ พล่านแห่งจิต อันใด นี้เรียกว่า อุทธัจจะ

[๑๑๖๖] กุกกุจจะ เป็นไฉน

ความสำคัญว่าควรในของที่ไม่ควร ความสำคัญว่าไม่ควรในของที่ ควร ความสำคัญว่ามีโทษในของที่ไม่มีโทษ ความสำคัญว่าไม่มีโทษในของ ที่มีโทษ ความรำคาญ อาการที่รำคาญ ภาวะที่รำคาญ ความเดือดร้อนใจ ความยุ่งใจ มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่ากุกกุจจะ

อุทธัจจะและกุกกุจจะนี้เรียกว่าอุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์

{๗๕๓} [๑๑๖๗] บรรดานิวรณ์ ๖ นั้น วิจิกิจฉานิวรณ์ เป็นไฉน

ปุถุชนเคลือบแคลงสงสัยในพระศาสดา ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในสิกขา ในส่วนอดีต ในส่วนอนาคต ในส่วนอดีตและในส่วนอนาคต ในปฏิจจสมุปปาทธรรมว่าเพราะธรรมนี้เป็นปัจจัย ธรรมนี้จึงเกิดขึ้น การ เคลือบแคลง กิริยาที่เคลือบแคลง ความเคลือบแคลง ความคิดเห็นไป ต่าง ๆ นานา ความตัดสินอารมณ์ไม่ได้ ความเห็นเป็นสองแง่ ความเห็น เหมือนทางสองแพร่ง ความสงสัย ความไม่สามารถจะถือเอาโดยส่วนเดียว ได้ ความคิดส่ายไป ความคิดพร่าไป ความไม่สามารถจะหยั่งลงถือเอา เป็นยุติได้ ความกระด้างแห่งจิต ความลังเลใจ มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าวิจิกิจฉานิวรณ์{๗๕๔} [๑๑๖๘] บรรดานิวรณ์ ๖ นั้น อวิชชานิวรณ์ เป็นไฉน

ความไม่รู้ในทุกข์ ความไม่รู้ในทุกขสมุทัย ความไม่รู้ในทุกขนิโรธ ความไม่รู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความไม่รู้ในส่วนอดีต ความไม่รู้ใน ส่วนอนาคต ความไม่รู้ในส่วนอดีตและในส่วนอนาคต ความไม่รู้ใน ปฏิจจสมุปปาทธรรมว่าเพราะธรรมนี้เป็นปัจจัย ธรรมนี้จึงเกิดขึ้น ความไม่รู้ ความไม่เห็น ความไม่ตรัสรู้ ความไม่รู้โดยสมควร ความไม่รู้ตามความ เป็นจริง ความไม่แทงตลอด ความไม่ถือเอาให้ถูกต้อง ความไม่หยั่งลง โดยรอบคอบ ความไม่พินิจ ความไม่พิจารณา ความไม่ทำให้ประจักษ์

ความมีปัญญาทราม ความโง่เขลา ความไม่รู้ชัด ความหลง ความลุ่มหลง ความหลงใหล อวิชชา โอฆะคืออวิชชา โยคะคืออวิชชา อนุสัยคืออวิชชา ปริยุฏฐานคืออวิชชา ลิ่มคืออวิชชา อกุศลมูลคือโมหะ มีลักษณะเช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าอวิชชานิวรณ์สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นนิวรณ์

{๗๕๕} [๑๑๖๙] ธรรมไม่เป็นนิวรณ์ เป็นไฉน

เว้นนิวรณธรรมเหล่านั้น กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมที่ เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม ไม่เป็นนิวรณ์{๗๕๖} [๑๑๗๐] ธรรมเป็นอารมณ์ของนิวรณ์ เป็นไฉน

กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมประเภทที่เป็นอารมณ์ของ อาสวะ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร คือ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอารมณ์ของนิวรณ์[๑๑๗๑] ธรรมไม่เป็นอารมณ์ของนิวรณ์ เป็นไฉน

มรรคและผลของมรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมไม่เป็นอารมณ์ของนิวรณ์

{๗๕๗} [๑๑๗๒] ธรรมสัมปยุตด้วยนิวรณ์ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดสัมปยุตด้วยนิวรณธรรมเหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมสัมปยุตด้วยนิวรณ์

[๑๑๗๓] ธรรมวิปปยุตจากนิวรณ์ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากนิวรณธรรมเหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม วิปปยุตจากนิวรณ์

{๗๕๘} [๑๑๗๔] ธรรมเป็นนิวรณ์และเป็นอารมณ์ของนิวรณ์ เป็นไฉน

นิวรณ์เหล่านั้นนั่นแหละชื่อว่าธรรมเป็นนิวรณ์และเป็นอารมณ์ของ นิวรณ์

[๑๑๗๕] ธรรมเป็นอารมณ์ของนิวรณ์แต่ไม่เป็นนิวรณ์ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดเป็นอารมณ์ของนิวรณ์โดยนิวรณธรรมเหล่านั้น เว้น นิวรณธรรมเหล่านั้น คือ กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมประเภท ที่ยังมีอาสวะ ที่เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร ได้แก่ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นอารมณ์ของนิวรณ์แต่ ไม่เป็นนิวรณ์{๗๕๙} [๑๑๗๖] ธรรมเป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์ เป็นไฉน

กามฉันทนิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยอวิชชานิวรณ์ อวิชชานิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยกามฉันทนิวรณ์พยาปาทนิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยอวิชชานิวรณ์ อวิชชานิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยพยาปาทนิวรณ์ถีนมิทธนิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยอวิชชานิวรณ์ อวิชชานิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยถีนมิทธนิวรณ์อุทธัจจนิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยอวิชชานิวรณ์ อวิชชานิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยอุทธัจจนิวรณ์กุกกุจจนิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยอวิชชานิวรณ์ อวิชชานิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยกุกกุจจนิวรณ์วิจิกิจฉานิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยอวิชชานิวรณ์ อวิชชานิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยวิจิกิจฉานิวรณ์กามฉันทนิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยอุทธัจจนิวรณ์ อุทธัจจนิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยกามฉันทนิวรณ์

พยาปาทนิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยอุทธัจจนิวรณ์ อุทธัจจนิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยพยาปาทนิวรณ์

ถีนมิทธนิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยอุทธัจจนิวรณ์ อุทธัจจนิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยถีนมิทธนิวรณ์

กุกกุจจนิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยอุทธัจจนิวรณ์ อุทธัจจนิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยกุกกุจจนิวรณ์

วิจิกิจฉานิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยอุทธัจจนิวรณ์ อุทธัจจนิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยวิจิกิจฉานิวรณ์

อวิชชานิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยอุทธัจจนิวรณ์ อุทธัจจนิวรณ์เป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์โดยอวิชชานิวรณ์

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นนิวรณ์และสัมปยุตด้วยนิวรณ์

[๑๑๗๗] ธรรมสัมปยุตด้วยนิวรณ์แต่ไม่เป็นนิวรณ์ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดสัมปยุตด้วยนิวรณธรรมเหล่านั้น เว้นนิวรณธรรม เหล่านั้น คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า ธรรมสัมปยุตด้วยนิวรณ์แต่ไม่เป็นนิวรณ์{๗๖๐} [๑๑๗๘] ธรรมวิปปยุตจากนิวรณ์แต่เป็นอารมณ์ของนิวรณ์ เป็นไฉน

ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากนิวรณธรรมเหล่านั้น คือ กุศลธรรม อัพยากตธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร ได้แก่ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุต จากนิวรณ์แต่เป็นอารมณ์ของนิวรณ์[๑๑๗๙] ธรรมวิปปยุตจากนิวรณ์และไม่เป็นอารมณ์ของนิวรณ์ เป็นไฉน

มรรคและผลของมรรคที่เป็นโลกุตตระ และอสังขตธาตุ สภาวธรรม เหล่านี้ชื่อว่าธรรมวิปปยุตจากนิวรณ์และไม่เป็นอารมณ์ของนิวรณ์

จบ นีวรณโคจฉกะ

ปรามาสโคจฉกะ

{๗๖๑} [๑๑๘๐] ธรรมเป็นปรามาสะ เป็นไฉน

คือ ทิฏฐิปรามาสะ

[๑๑๘๑] ในธรรมเป็นปรามาสะนั้น ทิฏฐิปรามาสะ เป็นไฉน

ความเห็นว่า “โลกเที่ยง โลกไม่เที่ยง โลกมีที่สุด โลกไม่มีที่สุด ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น ชีวะก็อย่างหนึ่ง สรีระก็อย่างหนึ่ง สัตว์หลัง จากตายไปย่อมเกิดอีก สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก สัตว์หลังจาก ตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่” ดังนี้ ทิฏฐิ ความเห็นไปข้างทิฏฐิ ป่าชัฏคือทิฏฐิ กันดารคือ ทิฏฐิ ความเห็นเป็นข้าศึกต่อสัมมาทิฏฐิ ความผันแปรแห่งทิฏฐิ สังโยชน์ คือทิฏฐิ ความยึดถือ ความยึดมั่น ความตั้งมั่น ความถือผิด ทางชั่ว ทางผิด ภาวะที่ผิด ลัทธิเป็นบ่อเกิดแห่งความพินาศ การถือโดยวิปลาส มีลักษณะ เช่นว่านี้ อันใด นี้เรียกว่าทิฏฐิปรามาสะมิจฉาทิฏฐิแม้ทุกอย่างชื่อว่าทิฏฐิปรามาสะ

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นปรามาสะ

[๑๑๘๒] ธรรมไม่เป็นปรามาสะ เป็นไฉน

เว้นปรามาสธรรมเหล่านั้น กุศลธรรม อกุศลธรรม อัพยากตธรรมที่ เหลือ ซึ่งเป็นกามาวจร รูปาวจร อรูปาวจร โลกุตตระ คือ เวทนาขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ รูปทั้งหมด และอสังขตธาตุ สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรม ไม่เป็นปรามาสะ

{๗๖๒} [๑๑๘๓] ธรรมเป็นอารมณ์ของปรามาสะ เป็นไฉน