โกฏฐาสวาร เล่ม ๓๔

ความไม่ทอดทิ้งธุระ ความประคับประคองธุระ วิริยินทรีย์คือวิริยะ วิริยพละ สัมมาวายามะ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ปัคคาหะ มีในสมัยนั้น

{๗๒} [๕๗] อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ความดำรงอยู่แห่งจิต ความตั้งมั่นอยู่แห่งจิต ความไม่ส่ายไปแห่งจิต ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป ความสงบ สมาธินทรีย์ สมาธิพละ สัมมาสมาธิ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น

{๗๓} หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มีในสมัยนั้น

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล

จบ ปทภาชนีย์

จบ ปฐมภาณวาร

โกฏฐาสวาร

{๗๔} [๕๘] ก็ขันธ์ ๔ อายตนะ ๒ ธาตุ ๒ อาหาร ๓ อินทรีย์ ๘ ฌาน มีองค์ ๕ มรรคมีองค์ ๕ พละ ๗ เหตุ ๓ ผัสสะ ๑ เวทนา ๑ สัญญา ๑ เจตนา ๑ จิต ๑ เวทนาขันธ์ ๑ สัญญาขันธ์ ๑ สังขารขันธ์ ๑ วิญญาณขันธ์ ๑ มนายตนะ ๑ มนินทรีย์ ๑ มโนวิญญาณธาตุ ๑ ธัมมายตนะ ๑ ธัมมธาตุ ๑ มีในสมัยนั้น หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยกัน เกิดขึ้นแม้อื่นใด มีในสมัยนั้น

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล

{๗๕} [๕๙] ขันธ์ ๔ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์

[๖๐] เวทนาขันธ์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิต ความสุขทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่สำราญ เป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่ เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า เวทนาขันธ์ มีในสมัยนั้น[๖๑] สัญญาขันธ์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การจำ กิริยาที่จำ ความจำ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัญญาขันธ์ มีในสมัยนั้น

[๖๒] สังขารขันธ์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ผัสสะ เจตนา วิตก วิจาร ปีติ จิตตัสเสกัคคตา สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ สัทธาพละ วิริยพละ สติพละ สมาธิพละ ปัญญาพละ หิริพละ โอตตัปปพละ อโลภะ อโทสะ อโมหะ อนภิชฌา อัพยาปาทะ สัมมาทิฏฐิ หิริ โอตตัปปะ กายปัสสัทธิ จิตตปัสสัทธิ กายลหุตา จิตตลหุตา กายมุทุตา จิตตมุทุตา กายกัมมัญญตา จิตตกัมมัญญตา กายปาคุญญตา จิตตปาคุญญตา กายุชุกตา จิตตุชุกตา สติ สัมปชัญญะ สมถะ วิปัสสนา ปัคคาหะ อวิกเขปะ หรืออรูปธรรม ที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มีอยูในสมัยนั้น เว้นเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ วิญญาณขันธ์ นี้ชื่อว่า สังขารขันธ์ มีในสมัยนั้น[๖๓] วิญญาณขันธ์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า วิญญาณขันธ์ มีในสมัยนั้นสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าขันธ์ ๔ มีในสมัยนั้น

{๗๖} [๖๔] อายตนะ ๒ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

มนายตนะ ธัมมายตนะ

[๖๕] มนายตนะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า มนายตนะ มีในสมัยนั้น[๖๖] ธัมมายตนะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้ชื่อว่า ธัมมายตนะ มีในสมัยนั้น

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอายตนะ ๒ มีในสมัยนั้น

{๗๗} [๖๗] ธาตุ ๒ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

มโนวิญญาณธาตุ ธัมมธาตุ

[๖๘] มโนวิญญาณธาตุ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า มโนวิญญาณธาตุ มีในสมัยนั้น[๖๙] ธัมมธาตุ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้ชื่อว่า ธัมมธาตุ มีในสมัยนั้น

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธาตุ ๒ มีในสมัยนั้น

{๗๘} [๗๐] อาหาร ๓ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ผัสสาหาร มโนสัญเจตนาหาร วิญญาณาหาร

[๗๑] ผัสสาหาร มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความถูกต้อง อาการที่ถูกต้อง กิริยาที่ถูกต้อง ภาวะที่ถูกต้อง ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ผัสสาหาร มีในสมัยนั้น

[๗๒] มโนสัญเจตนาหาร มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การจงใจ กิริยาที่จงใจ ความจงใจ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า มโนสัญเจตนาหาร มีในสมัยนั้น

[๗๓] วิญญาณาหาร มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า วิญญาณาหาร มีในสมัยนั้นสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอาหาร ๓ มีในสมัยนั้น

{๗๙} [๗๔] อินทรีย์ ๘ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ มนินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์

[๗๕] สัทธินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ศรัทธา กิริยาที่เชื่อ ความปลงใจเชื่อ ความเลื่อมใสยิ่ง สัทธินทรีย์คือ ศรัทธา สัทธาพละ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัทธินทรีย์ มีในสมัยนั้น[๗๖] วิริยินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ความขะมักเขม้น ความบากบั่น ความขวนขวาย ความพยายาม ความอุตสาหะ ความทนทาน ความเข้มแข็ง ความหมั่น ความก้าวไปอย่างไม่ท้อถอย ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ ความไม่ทอดทิ้งธุระ ความประคับประคองธุระ วิริยินทรีย์คือวิริยะ วิริยพละ สัมมาวายามะ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า วิริยินทรีย์ มีในสมัยนั้น

[๗๗] สตินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

สติ ความตามระลึก ความหวนระลึก กิริยาที่ระลึกคือสติ ความทรงจำ ความไม่เลื่อนลอย ความไม่ลุ่มหลง สตินทรีย์คือสติ สติพละ สัมมาสติ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สตินทรีย์ มีในสมัยนั้น

[๗๘] สมาธินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ความดำรงอยู่แห่งจิต ความตั้งมั่นอยู่แห่งจิต ความไม่ส่ายไปแห่งจิตความ ไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป ความสงบ อินทรีย์คือสมาธิ สมาธิพละ สัมมาสมาธิ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สมาธินทรีย์ มีในสมัยนั้น

[๗๙] ปัญญินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ความวิจัย ความเลือกสรร ความวิจัยธรรม ความกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนด ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ ภาวะที่รู้ ภาวะที่ฉลาด ภาวะที่รู้ละเอียด ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความใคร่ครวญ ปัญญาเหมือนแผ่นดิน ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส ปัญญาเครื่องนำทาง ความเห็นแจ้ง ความรู้ชัด ปัญญาเหมือนปฏัก ปัญญินทรีย์คือปัญญา ปัญญาพละ ปัญญาคือศัสตรา ปัญญาคือปราสาท ความสว่างคือปัญญา แสงสว่างคือปัญญา ปัญญาเหมือนประทีป ปัญญา คือดวงแก้ว ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ปัญญินทรีย์ มีในสมัยนั้น[๘๐] มนินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ อินทรีย์คือมนะ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ ชื่อว่า มนินทรีย์ มีในสมัยนั้น

[๘๑] โสมนัสสินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิต ความสุขทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่สำราญ เป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่ เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า โสมนัสสินทรีย์ มีในสมัยนั้น[๘๒] ชีวิตินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

อายุ ความดำรงอยู่ ความเป็นไปอยู่ กิริยาที่เป็นไปอยู่ อาการที่สืบ เนื่องกันอยู่ ความประพฤติเป็นไปอยู่ ความหล่อเลี้ยงอยู่ ชีวิต อินทรีย์ คือชีวิต แห่งอรูปธรรมนั้น ๆ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ชีวิตินทรีย์ มีในสมัยนั้นสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอินทรีย์ ๘ มีในสมัยนั้น

{๘๐} [๘๓] ฌานมีองค์ ๕ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

วิตก วิจาร ปีติ สุข จิตตัสเสกัคคตา

[๘๔] วิตก มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตรึก ความตรึกอย่างแรง ความดำริ ความที่จิตแนบอยู่ ในอารมณ์ ความที่จิตแนบสนิทอยู่ในอารมณ์ ความยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ สัมมาสังกัปปะ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า วิตก มีในสมัยนั้น[๘๕] วิจาร มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตรอง ความพิจารณา ความตามพิจารณา ความเข้าไป พิจารณา ความที่จิตสืบต่ออารมณ์ ความที่จิตเพ่งอารมณ์ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า วิจาร มีในสมัยนั้น[๘๖] ปีติ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความอิ่มใจ ความปราโมทย์ ความยินดียิ่ง ความบันเทิง ความร่าเริง ความรื่นเริง ความปลื้มใจ ความตื่นเต้น ความที่จิตชื่นชมยินดี ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ปีติ มีในสมัยนั้น

[๘๗] สุข มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิต ความสุขทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่สำราญ เป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่ เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สุข มีในสมัยนั้น

[๘๘] จิตตัสเสกัคคตา มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ความดำรงอยู่แห่งจิต ความตั้งมั่นอยู่แห่งจิต ความไม่ส่ายไปแห่งจิต ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป ความสงบ สมาธินทรีย์ สมาธิพละ สัมมาสมาธิ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า จิตตัสเสกัคคตา มีในสมัยนั้น

สภาวธรรมนี้ชื่อว่าฌานมีองค์ ๕ มีในสมัยนั้น

{๘๑} [๘๙] มรรคมีองค์ ๕ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ

[๙๐] สัมมาทิฏฐิ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ความวิจัย ความเลือกสรร ความวิจัยธรรม ความกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนด ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ ภาวะที่รู้ ภาวะที่ฉลาด ภาวะที่รู้ละเอียด ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความใคร่ครวญ ปัญญาเหมือนแผ่นดิน ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส ปัญญาเครื่องนำทาง ความเห็นแจ้ง ความรู้ชัด ปัญญาเหมือนปฏัก ปัญญินทรีย์คือปัญญา ปัญญาพละ ปัญญาคือศัสตรา ปัญญาคือปราสาท ความสว่างคือปัญญา แสงสว่างคือปัญญา ปัญญาคือประทีป ปัญญาคือ ดวงแก้ว ความไม่หลงคือธัมมวิจัย ความเห็นชอบ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัมมาทิฏฐิ มีในสมัยนั้น[๙๑] สัมมาสังกัปปะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตรึก ความตรึกอย่างแรง ความดำริ ความที่จิตแนบอยู่ในอารมณ์ ความที่จิตแนบสนิทอยู่ในอารมณ์ ความยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ ความดำริชอบ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัมมาสังกัปปะ มีในสมัยนั้น[๙๒] สัมมาวายามะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ความขะมักเขม้น ความบากบั่น ความ ขวนขวาย ความพยายาม ความอุตสาหะ ความทนทาน ความเข้มแข็ง ความหมั่น ความก้าวไปอย่างไม่ท้อถอย ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ ความไม่ทอดทิ้งธุระ ความประคับประคองธุระ วิริยินทรีย์คือวิริยะ วิริยพละ ความ พยายามชอบ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัมมาวายามะ มีในสมัยนั้น[๙๓] สัมมาสติ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

สติ ความตามระลึก ความหวนระลึก กิริยาที่ระลึกคือสติ ความทรงจำ ความไม่เลื่อนลอย ความไม่ลุ่มหลง สตินทรีย์คือสติ สติพละ ความระลึกชอบ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัมมาสติ มีในสมัยนั้น[๙๔] สัมมาสมาธิ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ความดำรงอยู่แห่งจิต ความตั้งมั่นอยู่แห่งจิต ความไม่ส่ายไปแห่งจิต ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป ความสงบแห่งจิต สมาธินทรีย์ สมาธิพละ ความตั้งจิตไว้ชอบ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัมมาสมาธิ มีในสมัยนั้นสภาวธรรมนี้ชื่อว่ามรรคมีองค์ ๕ มีในสมัยนั้น

{๘๒} [๙๕] พละ ๗ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

สัทธาพละ วิริยพละ สติพละ สมาธิพละ ปัญญาพละ หิริพละ โอตตัปปพละ

[๙๖] สัทธาพละ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ศรัทธา กิริยาที่เชื่อ ความปลงใจเชื่อ ความเลื่อมใสยิ่ง สัทธินทรีย์ คือศรัทธา กำลังคือศรัทธา ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัทธาพละ มีใน สมัยนั้น

[๙๗] วิริยพละ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ความขะมักเขม้น ความบากบั่น ความขวนขวาย ความพยายาม ความอุตสาหะ ความทนทาน ความเข้มแข็ง ความหมั่น ความก้าวไปอย่างไม่ท้อถอย ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ ความไม่ทอดทิ้งธุระ ความประคับประคองธุระ วิริยินทรีย์คือวิริยะ กำลังคือวิริยะ สัมมาวายามะ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า วิริยพละ มีในสมัยนั้น[๙๘] สติพละ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

สติ ความตามระลึก ความหวนระลึก กิริยาที่ระลึกคือสติ ความทรงจำ ความไม่เลื่อนลอย ความไม่ลุ่มหลง สตินทรีย์คือสติ กำลังคือสติ สัมมาสติ มีในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สติพละ มีในสมัยนั้น

[๙๙] สมาธิพละ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ความดำรงอยู่แห่งจิต ความตั้งมั่นอยู่แห่งจิต ความไม่ส่ายไปแห่งจิต ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป ความสงบแห่งจิต สมาธินทรีย์ กำลังคือสมาธิ สัมมาสมาธิ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สมาธิพละ มีในสมัยนั้น

[๑๐๐] ปัญญาพละ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ความวิจัย ความเลือกสรร ความวิจัยธรรม ความกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนด ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ ภาวะที่รู้ ภาวะที่ฉลาด ภาวะที่รู้ละเอียด ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความใคร่ครวญ ปัญญาเหมือนแผ่นดิน ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส ปัญญาเครื่องนำทาง ความเห็นแจ้ง ความรู้ชัด ปัญญาเหมือนปฏัก

ปัญญินทรีย์คือปัญญา กำลังคือปัญญา ปัญญาคือศัสตรา ปัญญาคือ ปราสาท ความสว่างคือปัญญา แสงสว่างคือปัญญา ปัญญาคือประทีป ปัญญาคือดวงแก้ว ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ปัญญาพละ มีในสมัยนั้น[๑๐๑] หิริพละ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

กิริยาที่ละอายต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าละอาย กิริยาที่ ละอายต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า หิริพละ มีในสมัยนั้น[๑๐๒] โอตตัปปพละ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

กิริยาที่เกรงกลัวต่อการประพฤติทุจริตอันเป็นสิ่งที่น่าเกรงกลัว กิริยาที่เกรงกลัวต่อการประกอบอกุศลบาปธรรมทั้งหลาย ในสมัยนั้น อันใด นี้ ชื่อว่า โอตตัปปพละ มีในสมัยนั้นสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า พละ ๗ มีในสมัยนั้น

{๘๓} [๑๐๓] เหตุ ๓ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

อโลภะ อโทสะ อโมหะ

[๑๐๔] อโลภะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การไม่โลภ กิริยาที่ไม่โลภ ความไม่โลภ การไม่กำหนัด กิริยาที่ไม่กำหนัด ความไม่กำหนัด ความไม่เพ่งเล็ง กุศลมูลคืออโลภะ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า อโลภะ มีในสมัยนั้น[๑๐๕] อโทสะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การไม่คิดประทุษร้าย กิริยาที่ไม่คิดประทุษร้าย ความไม่คิดประทุษร้าย ความไม่พยาบาท ความไม่คิดเบียดเบียน กุศลมูลคืออโทสะ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า อโทสะ มีในสมัยนั้น

[๑๐๖] อโมหะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ความวิจัย ความเลือกสรร ความวิจัยธรรม ความกำหนดหมาย ความเข้าไปกำหนด ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ ภาวะที่รู้ ภาวะที่ฉลาด ภาวะที่รู้ละเอียด ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความใคร่ครวญ ปัญญาเหมือนแผ่นดิน ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส ปัญญาเครื่องนำทาง ความเห็นแจ้งความรู้ชัด ปัญญาเหมือนปฏัก ปัญญินทรีย์คือปัญญา ปัญญาพละ ปัญญาคือศัสตรา ปัญญาคือปราสาท ความสว่างคือปัญญา แสงสว่างคือปัญญา ปัญญาคือประทีป ปัญญาคือดวงแก้ว ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ กุศลมูลคืออโมหะ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า อโมหะ มีในสมัยนั้นสภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเหตุ ๓ มีในสมัยนั้น

{๘๔} [๑๐๗] ผัสสะ ๑ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การกระทบ กิริยาที่กระทบ อาการที่ถูกต้อง ความถูกต้อง ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า ผัสสะ ๑ มีในสมัยนั้น

{๘๕} [๑๐๘] เวทนา ๑ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิต ความสุขทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่สำราญ เป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่ เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า เวทนา ๑ มีในสมัยนั้น{๘๖} [๑๐๙] สัญญา ๑ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การจำ กิริยาที่จำ ความจำ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัญญา ๑ มีในสมัยนั้น

{๘๗} [๑๑๐] เจตนา ๑ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การจงใจ กิริยาที่จงใจ ความจงใจ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า เจตนา ๑ มีในสมัยนั้น

{๘๘} [๑๑๑] จิต ๑ มี ในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า จิต ๑ มีในสมัยนั้น

{๘๙} [๑๑๒] เวทนาขันธ์ ๑ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ความสำราญทางจิต ความสุขทางจิต ความเสวยอารมณ์ที่สำราญ เป็นสุขอันเกิดแต่เจโตสัมผัส กิริยาเสวยอารมณ์ที่สำราญเป็นสุขอันเกิดแต่ เจโตสัมผัส ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า เวทนาขันธ์ ๑ มีในสมัยนั้น

{๙๐} [๑๑๓] สัญญาขันธ์ ๑ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

การจำ กิริยาที่จำ ความจำ ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า สัญญาขันธ์ ๑ มีในสมัยนั้น

{๙๑} [๑๑๔] สังขารขันธ์ ๑ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

ผัสสะ เจตนา วิตก วิจาร ปีติ จิตตัสเสกัคคตา สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ สัทธาพละ วิริยพละ สติพละ สมาธิพละ ปัญญาพละ หิริพละ โอตตัปปพละ อโลภะ อโทสะ อโมหะ อนภิชฌา อัพยาปาทะ สัมมาทิฏฐิ หิริ โอตตัปปะ กายปัสสัทธิ จิตตปัสสัทธิ กายลหุตา จิตตลหุตา กายมุทุตา จิตตมุทุตา กายกัมมัญญตา จิตตกัมมัญญตา กายปาคุญญตา จิตตปาคุญญตา กายุชุกตา จิตตุชุกตา สติ สัมปชัญญะ สมถะ วิปัสสนา ปัคคาหะ อวิกเขปะ หรืออรูปธรรม ที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด เว้นเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ วิญญาณขันธ์ มีอยู่ในสมัยนั้น นี้ชื่อว่า สังขารขันธ์ ๑ มีในสมัยนั้น{๙๒} [๑๑๕] วิญญาณขันธ์ ๑ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า วิญญาณขันธ์ ๑ มีในสมัยนั้น{๙๓} [๑๑๖] มนายตนะ ๑ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า มนายตนะ ๑ มีในสมัยนั้น{๙๔} [๑๑๗] มนินทรีย์ ๑ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะคือมนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า มนินทรีย์ ๑ มีในสมัยนั้น{๙๕} [๑๑๘] มโนวิญญาณธาตุ ๑ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน ในสมัยนั้น อันใด นี้ชื่อว่า มโนวิญญาณธาตุ ๑ มีในสมัยนั้น

{๙๖} [๑๑๙] ธัมมายตนะ ๑ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้ชื่อว่า ธัมมายตนะ ๑ มีใน สมัยนั้น

{๙๗} [๑๒๐] ธัมมธาตุ ๑ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ นี้ชื่อว่า ธัมมธาตุ ๑ มีใน สมัยนั้น

{๙๘} หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใด มีในสมัยนั้น

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล

จบ โกฏฐาสวาร

สุญญตวาร

{๙๙} [๑๒๑] ก็ธรรม ขันธ์ อายตนะ ธาตุ อาหาร อินทรีย์ ฌาน มรรค พละ เหตุ ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา จิต เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ มนายตนะ มนินทรีย์ มโนวิญญาณธาตุ ธัมมายตนะ ธัมมธาตุ มีในสมัยนั้น หรืออรูปธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้ อื่นใด มีในสมัยนั้น

สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล

{๑๐๐} [๑๒๒] ธรรม มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ เหล่านี้ชื่อว่า ธรรม มีในสมัยนั้น{๑๐๑} [๑๒๓] ขันธ์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ เหล่านี้ชื่อว่า ขันธ์ มีในสมัยนั้น{๑๐๒} [๑๒๔] อายตนะ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

มนายตนะ ธัมมายตนะ เหล่านี้ชื่อว่า อายตนะ มีในสมัยนั้น

{๑๐๓} [๑๒๕] ธาตุ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน

มโนวิญญาณธาตุ ธัมมธาตุ เหล่านี้ชื่อว่า ธาตุ มีในสมัยนั้น

{๑๐๔} [๑๒๖] อาหาร มีในสมัยนั้น เป็นไฉน