วรรคที่ ๕ เล่ม ๒๐

มิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่ เหมือนจิตเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่ไม่ฝึกแล้ว ไม่คุ้มครองแล้ว ไม่รักษาแล้ว ไม่สังวรแล้วย่อมเป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่” (๙)

{๔๑} [๔๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่ฝึกแล้ว คุ้มครองแล้ว รักษาแล้ว สังวรแล้วย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่ เหมือนจิตเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่ฝึกแล้ว คุ้มครองแล้ว รักษาแล้ว สังวรแล้วย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่” (๑๐)

จบ อทันตวรรคที่ ๔

๕. ปณิหิตอัจฉวรรค

ว่าด้วยผลแห่งจิตที่ตั้งไว้ผิดเป็นต้น

{๔๒} [๔๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรวงข้าวสาลีหรือรวงข้าว เหนียวที่วางไว้ไม่ถูกที่ ข้อที่มือหรือเท้าไปย่ำเหยียบเข้า ก็จักทำลายมือหรือเท้าหรือทำให้ห้อเลือดเอาได้ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะรวงข้าวนั้นวางไว้ไม่ถูกที่ ฉันใด ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ที่จักทำลายอวิชชา จักทำวิชชาให้เกิด จักทำนิพพานให้แจ้งได้ด้วยจิตที่ตั้งไว้ผิด ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะจิตนั้นตั้งไว้ผิด” (๑){๔๓} [๔๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรวงข้าวสาลีหรือรวงข้าวเหนียวที่วางไว้ถูกที่ ข้อที่มีอหรือเท้าไปยาเหยียบเข้า ก็จักทำลายมือหรือเท้าหรือทำให้ห้อเลือดเอาได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะรวงข้าวนั้นวางไว้ถูกที่ ฉันใด ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นเหมือนกันแลที่จักทำลายอวิชชา จักทำวิชชาให้เกิด จักทำนิพพานให้แจ้งได้ด้วยจิตที่ตั้งไว้ถูก ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะจิตนั้นตั้งไว้ถูก” (๒)

{๔๔} [๔๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากำหนดใจด้วยใจอย่างนี้แล้วย่อมรู้ประจักษ์ถึงบุคคลบางคนในโลกนี้ผู้มีจิตอันโทษประทุษร้ายแล้วว่า ‘ถ้าบุคคลนี้พึงทำกาละไปในตอนนี้ ต้องดิ่งลงนรกแน่แท้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะจิตของเขาถูกโทษประทุษร้ายแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่จิตถูกประทุษร้าย สัตว์บางพวกในโลกนี้หลังจากตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก”{๔๕} [๔๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากำหนดใจด้วยใจอย่างนี้แล้ว ย่อมรู้ประจักษ์ถึงบุคคลบางคนในโลกนี้ผู้มีจิตผ่องใสว่า ‘ถ้าบุคคลนี้พึงทำกาละไปในตอนนี้ พึงดำรงอยู่ในสวรรค์แน่แท้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าจิตของเขาผ่องใส

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่จิตผ่องใส สัตว์บางพวกในโลกนี้หลังจากตายไปย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์” (๔){๔๖} [๔๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนห้วงนํ้าที่ขุ่นมัวเป็นตม คนตาดียืนอยู่บนฝั่ง จะมองไม่เห็นหอยโข่งและหอยกาบบ้าง ก้อนกรวดและกระเบื้องบ้าง ฝูงปลาซึ่งกำลังแหวกว่ายบ้างหยุดอยู่บ้างในห้วงนํ้านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่านํ้าขุ่น ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกันที่จักรู้ประโยชน์ตนบ้าง จักรู้ประโยชน์ผู้อื่นบ้าง จักรู้ประโยชน์ทั้งสองบ้าง จักทำให้แจ้งซึ่ง

ญาณทัสสนะอันวิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ด้วยจิตที่ขุ่นมัว ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าจิตขุ่นมัว” (๕)

{๔๗} [๔๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนห้วงน้ำใส ไม่ขุ่นมัว คนตาดียืนอยู่บนฝั่ง พึงเห็นหอยโข่งและหอยกาบบ้าง ก้อนกรวดและกระเบื้องบ้าง ฝูงปลาซึ่งกำลังแหวกว่ายบ้าง หยุดอยู่บ้างในห้วงนํ้านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะน้ำไม่ขุ่น ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกันที่จักรู้ประโยชน์ตนบ้าง จักรู้ประโยชน์ผู้อื่นบ้าง จักรู้ประโยชน์ทั้งสองบ้าง จักทำให้แจ้งซึ่งญาณทัสสนะ อันวิเศษที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ด้วยจิตที่ไม่ขุ่นมัว ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าจิตไม่ขุ่นมัว” (๖){๔๘} [๔๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รุกขชาติเหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามี

ต้นจันทน์ชาวโลกกล่าวว่าเลิศกว่ารุกขชาติเหล่านั้น เพราะเป็นของอ่อนและควรแก่การงาน ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่อบรมแล้ว ทำให้มากแล้วจะเป็นสิ่งที่อ่อนและควรแก่การงาน เหมือนจิตเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตที่อบรมแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นสิ่งที่อ่อนและควรแก่การงาน” (๗){๔๙} [๔๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่พิจารณาเห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่งที่จะเปลี่ยนแปลงได้เร็ว เหมือนจิตเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้จะอุปมาว่าจิตเปลี่ยนแปลงได้เร็วเท่าใดนั้นก็ทำได้มิใช่ง่าย” (๘)

{๕๐} [๔๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตนี้ผุดผ่อง แต่ว่าจิตนั้นแลเศร้าหมอง แล้วด้วยอุปกิเลสที่จรมา” (๙)

{๕๑} [๕๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตนี้ผุดผ่อง แต่ว่าจิตนั้นแลพ้นวิเศษแล้ว จากอุปกิเลสที่จรมา”

จบ ปณิหิตอัจฉวรรคที่ ๕

๖. อัจฉราสังฆาตวรรค

ว่าด้วยเหตุให้จิตเศร้าหมองและผุดผ่องเป็นต้น

{๕๒} [๕๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตนี้ผุดผ่อง แต่ว่าจิตนั้นแลเศร้าหมองแล้ว ด้วยอุปกิเลสที่จรมา ปุถุชนผู้มีได้สดับแล้วย่อมไม่รู้จิตนั้นตามความเป็นจริง ฉะนั้นเราจึงกล่าวว่า ‘ปุถุชนผู้มีได้สดับแล้วย่อมไม่มีการอบรมจิต” (๑){๕๓} [๕๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จิตนี้ผุดผ่อง แต่ว่าจิตนั้นแลพ้นวิเศษแล้ว จากอุปกิเลสที่จรมา อริยสาวกผู้สดับแล้วย่อมรู้จิตนั้นตามความเป็นจริง ฉะนั้น เราจึงกล่าวว่า ‘อริยสาวกผู้ได้สดับย่อมมีการอบรมจิต” (๒)