โกธนาสูตร เล่ม ๒๓

ภรรยาใดถูกสามีเฆี่ยนตี ขู่ตะคอกก็ไม่โกรธ ไม่คิด

พิโรธโกรธตอบสามี อดทนได้ เป็นไปตามอำนาจสามี ภรรยา

ของบุรุษเห็นปานนี้เรียกว่า ทาสีภริยา ภรรยาเสมอ

ด้วยทาสี

ภรรยาที่เรียกว่าวธกภริยา ๑ โจรีภริยา ๑ อัยยาภริยา ๑

ภรรยาทั้ง ๓ ประเภทนั้นล้วนแต่เป็นคนทุศีล หยาบช้า

ไม่เอื้อเฟื้อ เมื่อตายไปย่อมเข้าถึงนรก

ส่วนภรรยาที่เรียกว่ามาตาภริยา ๑ ภคินีภริยา ๑

สขีภริยา ๑ ทาสีภริยา ๑ ภรรยาทั้ง ๔ ประเภทนั้นมีจิตมั่น

อยู่ในศีล ถนอมรักไว้ยั่งยืน เมื่อตายไปย่อมเข้าถึงสุคติ

ดูก่อนสุชาดา ภรรยาของบุรุษ ๗ ประเภทนี้แล เธอเป็นภรรยาประเภท ไหน ใน ๗ ประเภทนั้น”

นางสุชาดากราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดทรงจำหม่อมฉันว่าเป็นภรรยาของสามีผู้เสมอด้วยทาสี”

๑๑. โกธนสูตร

ว่าด้วยธรรมของคนที่เป็นศัตรูกัน ๗ ประการ

{๖๑} [๖๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๗ ประการนี้เป็นความมุ่งหมายของคนที่เป็นศัตรูกัน เป็นความต้องการของคนที่เป็นศัตรูกัน ย่อมมาถึงหญิงหรือชายผู้มีความโกรธ ธรรม ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนที่เป็นศัตรูกันในโลกนี้ย่อมปรารถนาต่อคนที่ เป็นศัตรูกันอย่างนี้ว่า ‘ขอให้มันมีผิวพรรณทรามเถิดหนอ’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าคนที่เป็นศัตรูกันย่อมไม่ยินดีให้คนที่เป็นศัตรูกันมีผิวพรรณงาม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนที่มีความโกรธ ถูกความโกรธครอบงำยํ่ายีแล้ว แม้เขาจะอาบน้ำ ไล้ทาอย่างดี ตัดผม โกนหนวด นุ่งผ้าขาวสะอาดแล้วก็ตาม โดยที่แท้ เขาถูกความโกรธครอบงำแล้ว ย่อมเป็นผู้มีผิวพรรณทราม นี้เป็น ธรรมข้อที่ ๑ ที่เป็นความมุ่งหมายของคนที่เป็นศัตรูกัน เป็นความต้องการของคนที่เป็นศัตรูกัน ย่อมมาถึงหญิงหรือชายผู้มีความโกรธอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย คนที่เป็นศัตรูกันย่อมปรารถนาต่อคนที่เป็น

ศัตรูกันอย่างนี้ว่า ‘ขอให้มันนอนเป็นทุกข์เถิดหนอ’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าคนที่เป็นศัตรูกันย่อมไม่ยินดีให้คนที่เป็นศัตรูกันอยู่สบาย ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย คนที่มีความโกรธ ถูกความโกรธครอบงำย่ำยีแล้ว แม้เขาจะนอนบนบัลลังก์อันลาดด้วยผ้าขนสัตว์ ลาดด้วยผ้าขาวเนื้ออ่อน ลาดด้วยเครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังชะมด มีผ้าดาดเพดาน มีหมอนหนุนศีรษะและหนุนเท้า แดงทั้งสองข้างก็ตาม โดยที่แท้ เขาถูกความโกรธครอบงำแล้วย่อมนอนเป็นทุกข์ นี้เป็นธรรมข้อที่ ๒ ที่เป็นความมุ่งหมายของคนที่เป็นศัตรูกัน เป็นความต้องการของคนที่เป็นศัตรูกัน ย่อมมาถึงหญิงหรือชายผู้มีความโกรธอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย

คนที่เป็นศัตรูกันย่อมปรารถนาต่อคนที่เป็น ศัตรูกันอย่างนี้ว่า ‘ขอให้มันอย่ามีความเจริญเลย’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าคนที่เป็นศัตรูกันย่อมไม่ยินดีให้คนที่เป็นศัตรูกันมีความเจริญ ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย คนที่มีความโกรธ ถูกความโกรธครอบงำยํ่ายีแล้ว แม้จะถือเอาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ก็สำคัญว่าเราถือเอาสิ่งที่เป็นประโยชน์ แม้จะถือเอาสิ่งที่เป็นประโยชน์ ก็สำคัญว่าเราถือเอาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ธรรมที่คนที่มีความโกรธ ผู้ถูกความโกรธครอบงำยึดถือไว้เป็นข้าศึกแก่กันและกันเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหายมิใช่ประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน นี้

เป็นธรรมข้อที่ ๓ ที่เป็นความมุ่งหมายของคนที่เป็นศัตรูกัน เป็นความต้องการ ของคนที่เป็นศัตรูกัน ย่อมมาถึงหญิงหรือชายผู้มีความโกรธ

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย คนที่เป็นศัตรูกันย่อมปรารถนาต่อคนที่เป็น ศัตรูกันอย่างนี้ว่า ‘ขอให้มันอย่ามีโภคสมบัติเลย’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าคนที่เป็นศัตรูกันย่อมไม่ยินดีให้คนที่เป็นศัตรูกันมีโภคสมบัติ ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย คนที่มีความโกรธ ถูกความโกรธครอบงำยํ่ายีแล้ว แม้เขาจะมีโภค สมบัติที่ตนหามาได้ด้วยความขยันหมั่นเพียร สะสมไว้ด้วยกำลังแขน อาบ เหงื่อต่างนํ้า เป็นของชอบธรรม ได้มาโดยชอบธรรม พระราชาทั้งหลายก็จะริบโภคสมบัติของผู้ที่ถูกความโกรธครอบงำแล้วเหล่านั้นเข้าพระคลังหลวง นี้ เป็นธรรมข้อที่ ๔ ที่เป็นความมุ่งหมายของคนที่เป็นศัตรูกัน เป็นความต้องการ ของคนที่เป็นศัตรูกัน

ย่อมมาถึงหญิงหรือชายผู้มีความโกรธอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย คนที่เป็นศัตรูกันย่อมปรารถนาต่อคนที่เป็น ศัตรูกันอย่างนี้ว่า ‘ขอให้มันอย่ามียศเลย’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าคน ที่เป็นศัตรูกันย่อมไม่ยินดีให้คนที่เป็นศัตรูกันมียศ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนที่มี ความโกรธ ถูกความโกรธครอบงำยํ่ายีแล้ว แม้จะได้ยศมาเพราะความไม่ประมาท ก็จะเสื่อมจากยศนั้นไป นี้เป็นธรรมข้อที่ ๕ ที่เป็นความมุ่งหมาย ของคนที่เป็นศัตรูกัน เป็นความต้องการของคนที่เป็นศัตรูกัน ย่อมมาถึงหญิง หรือชายผู้มีความโกรธ

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย คนที่เป็นศัตรูกันย่อมปรารถนาต่อคนที่เป็น ศัตรูกันอย่างนี้ว่า ‘ขอให้มันอย่ามีมิตรเลย’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าคนที่เป็นศัตรูกันย่อมไม่ยินดีให้คนที่เป็นศัตรูกันมีมิตร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนที่มีความโกรธ ถูกความโกรธครอบงำย่ำยีแล้ว แม้เขาจะมีมิตรอำมาตย์ มีญาติสาโลหิต มิตรอำมาตย์ญาติสาโลหิตเหล่านั้นก็จะเว้นเขาเสียห่างไกล นี้ เป็นธรรมข้อที่ ๖ ที่เป็นความมุ่งหมายของคนที่เป็นศัตรูกัน เป็นความต้องการของคนที่เป็นศัตรูกัน ย่อมมาถึงหญิงหรือชายผู้มีความโกรธ

อีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย คนที่เป็นศัตรูกันย่อมปรารถนาต่อคนที่เป็น ศัตรูกันอย่างนี้ว่า ‘ขอให้มันเมื่อตายไปจงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าคนที่เป็นศัตรูกันย่อมไม่ยินดีให้คนที่เป็นศัตรูกันไปสุคติ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนที่มีความโกรธ ถูกความโกรธครอบงำย่ำยีแล้ว ย่อมประพฤติทุจริตด้วยกาย ด้วยวาจา ด้วยใจ เขาผู้ถูกความโกรธครอบงำ ครั้นประพฤติทุจริตด้วยกาย ด้วยวาจา ด้วยใจแล้ว หลังจากตาย ไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก นี้เป็นธรรมข้อที่ ๗ ที่เป็นความมุ่งหมายของคนที่เป็นศัตรูกัน เป็นความต้องการของคนที่เป็นศัตรูกัน ย่อมมาถึงหญิงหรือชายผู้มีความโกรธดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๗ ประการนี้แลเป็นความมุ่งหมายของคนที่เป็นศัตรูกัน เป็นความต้องการของคนที่เป็นศัตรูกัน ย่อมมาถึงหญิงหรือชาย ผู้มีความโกรธ”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้แล้ว ได้ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่า

ผู้มีความโกรธย่อมมีผิวพรรณทราม นอนเป็นทุกข์

ถือเอาสิ่งที่เป็นประโยชน์ได้แล้ว ก็กลับไปปฏิบัติสิ่งที่

ไม่เป็นประโยชน์

ผู้มีความโกรธ ถูกความโกรธครอบงำ ทำปาณาติบาต

ด้วยกายและวาจาแล้วย่อมถึงความเสื่อมทรัพย์

ผู้มัวเมาเพราะความโกรธ ย่อมถึงความอัปยศ ญาติ

มิตรและสหายย่อมตีจากผู้มีความโกรธไป

ความโกรธก่อให้เกิดความพินาศ ทำจิตให้กำเริบ ผู้คน

ส่วนใหญ่มักจะไม่รู้ว่าความโกรธที่เกิดขึ้นภายในนั้นเป็นภัย

คนโกรธย่อมไม่รู้จักประโยชน์ ย่อมไม่เห็นธรรม

เมื่อใด ความโกรธครอบงำนรชน เมื่อนั้น ย่อมมีแต่

ความมืดมน

คนโกรธย่อมก่อกรรมที่ทำได้ยากเหมือนทำได้ง่าย ภาย

หลังเมื่อหายโกรธแล้ว เขาย่อมเดือดร้อนเหมือนถูกไฟไหม้

เมื่อใด ความโกรธที่เป็นตัวการให้คนโกรธเกิดขึ้นมา

เมื่อนั้น คนโกรธย่อมแสดงความเป็นผู้เก้อยากก่อน เหมือน

ไฟแสดงควันก่อนฉะนั้น

คนโกรธนั้นจะไม่มีหิริ ไม่มีโอตตัปปะ และมีวาจาไม่

น่าเคารพ คนที่ถูกความโกรธครอบงำแล้ว ย่อมไม่มีความ

สว่างแม้แต่น้อยเลย

กรรมเหล่าใดยังห่างไกลจากธรรมเป็นเหตุให้เกิดความ

เดือดร้อน เราจักบอกกรรมเหล่านั้น เธอทั้งหลายจงฟัง

กรรมเหล่านั้นไปตามลำดับ

แท้จริง คนโกรธฆ่าบิดาก็ได้ ฆ่ามารดาของตนก็ได้

ฆ่าพราหมณ์คือพระขีณาสพก็ได้ ฆ่าปุถุชนก็ได้

บุตรที่มารดาเลี้ยงมาจนได้ลืมตาดูโลกนี้ เขาผู้มีกิเลส

หยาบ โกรธขึ้นมาแล้วย่อมฆ่าแม้มารดาผู้ให้ชีวิตตนนั้น

เสียก็ได้

จริงอยู่ สัตว์เหล่านั้นก็เปรียบเหมือนตน คือ ตนแล

เป็นที่รักอย่างยิ่ง คนโกรธหมกมุ่นอยู่ในรูปต่าง ๆ ย่อมฆ่า

ตัวเองเพราะเหตุต่าง ๆ เสียก็ได้

คือ ฆ่าตัวเองด้วยดาบบ้าง กินยาพิษบ้าง เอาเชือก

ผูกคอตายบ้าง โดดเขาตายบ้าง

คนเหล่านั้นถึงกระทำกรรมที่เป็นตัวกำจัดความเจริญ

และเป็นตัวทำลายตนอยู่ ก็ไม่รู้สึก ความเสื่อมเกิดแต่

ความโกรธ

บ่วงมัจจุราชซึ่งมีถ้ำเป็นที่อยู่อาศัยนี้มาในรูปของ

ความโกรธ จึงพึงตัดความโกรธนั้นเสียด้วยการฝึกตน

ปัญญา ความเพียร และสัมมาทิฏฐิ

บัณฑิตพึงตัดอกุศลธรรมแต่ละอย่างเสียให้ขาด พึง

ศึกษาในธรรมเหมือนอย่างนั้น เธอทั้งหลายปรารถนาอยู่

ว่า ‘ขอความเป็นผู้เก้อยากอย่าได้มีแก่เราทั้งหลายเลย’

เธอทั้งหลายปราศจากความโกรธแล้ว ไม่มีความคับ

แค้นใจ ปราศจากความโลภ ไม่มีความริษยา ฝึกฝนตนแล้ว

ละความโกรธได้แล้ว จักเป็นผู้ไม่มีอาสวะ ปรินิพพานไป

จบ อัพยากตวรรคที่ ๖

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. อัพยากตสูตร ๒. ปุริสคติสูตร

๓. ติสสพรหมสูตร ๔. สีหเสนาปติสูตร

๕. อารักเขยยสูตร ๖. กิมิลสูตร

๗. สัตตธัมมสูตร ๘. ปจลายมานสูตร

๙. เมตตสูตร ๑๐. ภริยาสูตร

๑๑. โกธนสูตร

๗. มหาวรรค

๑. หิโรตตัปปสูตร

ว่าด้วยผลแห่งความมีและไม่มีหิริโอตตัปปะ

{๖๒} [๖๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อหิริและโอตตัปปะไม่มี อินทรียสังวร (ความสำรวมอินทรีย์) ของบุคคลผู้มีหิริและโอตตัปปะวิบัติแล้วชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่ออินทรียสังวรไม่มี ศีลของบุคคลผู้มีอินทรียสังวรวิบัติแล้ว ชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อศีลไม่มี สัมมาสมาธิของบุคคลผู้มีศีลวิบัติแล้ว ชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อสัมมาสมาธิไม่มี ยถาภูตญาณทัสสนะ ของบุคคลผู้มีสัมมาสมาธิวิบัติแล้วชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะไม่มี นิพพิทาและวิราคะ ของบุคคลผู้มียถาภูตญาณทัสสนะวิบัติแล้ว ชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อนิพพิทาและวิราคะไม่มี วิมุตติญาณทัสสนะ ของบุคคลผู้มีนิพพิทาและวิราคะวิบัติแล้วชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เหมือนต้นไม้ที่มีกิ่งและใบวิบัติเสียแล้ว กะเทาะก็ดี เปลือกก็ดี กระพี้ก็ดี แก่นก็ดีของต้นไม้นั้นย่อมถึงความบริบูรณ์ไม่ได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลายเมื่อหิริและโอตตัปปะไม่มี อินทรียสังวรของบุคคลผู้มีหิริและโอตตัปปะวิบัติ