๓. ราชสูตร เล่ม ๒๒

๓. ธัมมราชาสูตร

ว่าด้วยพระพุทธเจ้าและพระเจ้าจักรพรรดิเคารพธรรม

{๑๓๓} [๑๓๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม ผู้เป็น ธรรมราชา ย่อมไม่ทรงยังจักรที่ไม่มีราชาให้เป็นไป”

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ ภิกษุรูปหนึ่งได้ทูลถามพระผู้มีพระ ภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อะไรเล่าเป็นราชาของพระเจ้าจักรพรรดิ ผู้ทรงธรรม ผู้เป็นธรรมราชา”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ธรรม เป็นราชาของพระเจ้า จักรพรรดิผู้ทรงธรรม ผู้เป็นธรรมราชา” ดังนี้แล้วได้ตรัสต่อไปว่า “ดูก่อนภิกษุ พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม ผู้เป็นธรรมราชาในโลกนี้ทรงอาศัยธรรม นั่นแหละ สักการะ เคารพ นอบน้อมธรรม มีธรรมเป็นธงชัย มีธรรมเป็นยอด มีธรรมเป็นใหญ่ ทรงจัดการรักษาป้องกันและคุ้มครองอันเป็นธรรมในคนภายใน

ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุ พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม ... มีธรรมเป็นใหญ่ ทรงจัดการรักษาป้องกันและคุ้มครองอันเป็นธรรมในพวกกษัตริย์ ในเหล่าผู้ติด ตาม ในหมู่พล ในพวกพราหมณ์และคฤหบดี ในชาวนิคมและชาวชนบท ทั้งหลาย ในพวกสมณพราหมณ์ ตลอดจนในเหล่ามฤคและปักษี ดูก่อนภิกษุ พระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรมผู้เป็นธรรมราชาพระองค์นั้นแล ... มีธรรมเป็นใหญ่ ครั้นทรงจัดการรักษาป้องกันและคุ้มครองอันเป็นธรรมในคนภายใน ใน พวกกษัตริย์ ในเหล่าผู้ติดตาม ในหมู่พล ในพวกพราหมณ์และคฤหบดี ใน ชาวนิคมและชาวชนบททั้งหลาย ในพวกสมณพราหมณ์ ตลอดจนในเหล่า มฤคและปักษีแล้ว ย่อมทรงใช้จักรให้เป็นไปโดยธรรมเท่านั้น จักรนั้นอันใคร ๆ ผู้เป็นมนุษย์ที่เป็นข้าศึกต้านทานไม่ได้ ฉันใด

ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา ก็อาศัยธรรม นั่นแหละ สักการะ เคารพ นอบน้อมธรรม มีธรรมเป็นธงชัย มีธรรมเป็นยอด มีธรรมเป็นใหญ่ จัดการรักษา ป้องกันและคุ้มครองอันเป็นธรรมในพวกภิกษุว่า ‘กายกรรมเช่นนี้ควรซ่องเสพ กายกรรมเช่นนี้ไม่ควรซ่องเสพ วจีกรรมเช่นนี้ควรซ่องเสพ วจีกรรมเช่นนี้ ไม่ควรซ่องเสพ มโนกรรมเช่นนี้ควรซ่องเสพ มโนกรรมเช่นนี้ไม่ควรซ่องเสพ อาชีวะเช่นนี้ควรซ่องเสพ อาชีวะเช่นนี้ไม่ควรซ่องเสพ หมู่บ้านและนิคม เช่นนี้ควรเสพอาศัย หมู่บ้านและนิคมเช่นนี้ไม่ควรเสพอาศัย”ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมมาสัมพุทธเจ้า

<*> ผู้ทรงธรรม เป็นพระธรรมราชา ... มีธรรมเป็นใหญ่ จัดการรักษาป้องกันและ คุ้มครองอันเป็นธรรมในพวกภิกษุณี <*> ... ในพวกอุบาสก ... ในพวกอุบาสิกาว่า ‘กายกรรมเช่นนี้ควรซ่องเสพ กายกรรมเช่นนี้ไม่ควรซ่องเสพ ... หมู่บ้านและ นิคมเช่นนี้ควรเสพอาศัย หมู่บ้านและนิคมเช่นนี้ไม่ควรเสพอาศัย’ พระ ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงธรรม เป็นพระธรรมราชาพระองค์นั้น ... มีธรรมเป็นใหญ่ ครั้นจัดการรักษาป้องกันและคุ้มครองอันเป็นธรรมใน พวกภิกษุ ... ในพวกภิกษุณี ... ในพวกอุบาสก ... ในพวกอุบาสิกาแล้ว ย่อมยัง ธรรมจักรอันยอดเยี่ยมให้เป็นไปโดยธรรมทีเดียว ธรรมจักรนั้นอันสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใคร ๆ ในโลกต้านทานไม่ได้’

๔. ยัสสังทิสังสูตร

ว่าด้วยองค์คุณของกษัตริย์และของภิกษุ

{๑๓๔} [๑๓๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระราชามหากษัตริย์ผู้ได้มูรธาภิเษก แล้ว ทรงประกอบด้วยองค์ ๕ ประการ จะประทับอยู่ ณ ทิศใด ๆ ก็เหมือน กับประทับอยู่ ณ แว่นแคว้นของพระองค์เอง องค์ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ พระราชามหากษัตริย์ผู้ได้มูรธาภิเษกแล้วในโลกนี้(๑) ทรงเป็นอุภโตสุชาต ทั้งฝ่ายพระมารดาและพระบิดา มีพระ ครรภ์เป็นที่ถือปฏิสนธิหมดจดดีมาตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ เป็นผู้ที่ใครดูถูกไม่ได้ตำหนิไม่ได้ด้วยอ้างถึงพระชาติกำเนิด

(๒) ทรงเป็นผู้มั่งคั่ง มีพระราชทรัพย์มาก มีพระราชโภคะมาก มีฉางและพระคลังบริบูรณ์

(๓) ทรงเป็นผู้มีกำลัง ประกอบด้วยจตุรงคินีเสนาผู้เชื่อฟัง คอยทำตามรับสั่ง

(๔) ทรงมีปริณายกเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา สามารถ คิดเหตุการณ์ทั้งอดีต อนาคต และปัจจุบันได้

(๕) ธรรม ๔ ประการนี้ย่อมยังพระอิสริยยศให้แก่กล้าขึ้นแก่พระองค์ พระองค์ทรงประกอบด้วยธรรมที่มีพระอิสริยยศ เป็นที่ ๕ นี้ จะประทับอยู่ ณ ทิศใด ๆ ก็เหมือนกับประทับ