๑. อาวรณสูตร เล่ม ๒๒

๒. ทุติยปัณณาสก์

(๖) ๑. นีวรณวรรค

๑. อาวรณสูตร

ว่าด้วยนิวรณ์ ๕

[๕๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

{๕๑} สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาค เจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับ พระราชดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นิวรณ์เครื่องกางกั้น ๕ ประการนี้เป็นสิ่งครอบงำ จิต ทอนกำลังปัญญาให้อ่อนลง ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ(๑) กามฉันทะ (ความพอใจรักใคร่ในกาม) เป็นนิวรณ์เครื่องกางกั้น เป็นสิ่งครอบงำจิต ทอนกำลังปัญญาให้อ่อนลง(๒) พยาบาท (ความคิดร้าย) ...

(๓) ถีนมิทธะ (ความหดหู่และเคลิบเคลิ้ม) ...

(๔) อุทธัจจกุกกุจจะ (ความฟุ้งซ่าน) ....

(๕) วิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย) เป็นนิวรณ์เครื่องกางกั้น เป็นสิ่งครอบงำจิต ทอนกำลังปัญญาให้อ่อนลงดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นิวรณ์เครื่องกางกั้น ๕ ประการนี้แลเป็นสิ่งครอบงำจิต ทอนกำลังปัญญาให้อ่อนลงดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การที่ภิกษุนั้นยังละนิวรณ์เครื่องกางกั้น ๕ ประการ

นี้ที่ครอบงำจิต ทอนกำลังปัญญาให้อ่อนลงไม่ได้ แล้วจักรู้ประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น หรือประโยชน์ทั้งสองฝ่าย หรือจักทำให้แจ้งซึ่งญาณทัสสนะ อันวิเศษ ที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ด้วยปัญญาที่ไม่มีกำลัง ที่อ่อนกำลัง ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ เปรียบเหมือนแม่น้ำที่ไหลลงมาจากภูเขาไปสู่ที่ไกล มีกระแสเชี่ยว พัดสิ่งที่จะพัดไปได้ บุรุษพึงเปิดปากเหมืองแห่งแม่นํ้านั้นทั้งสองข้าง เมื่อเป็นเช่นนี้ กระแสน้ำในท่ามกลางแห่งแม่น้ำนั้นก็จะไหลซ่านกระจายไป ไหลแยกทาง ไหลไปสู่ที่ไกลไม่ได้ ไม่มีกระแสเชี่ยว ไม่พัดสิ่งที่จะพัดไปได้ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือน

กันแล ยังละนิวรณ์เครื่องกางกั้น ๕ ประการนี้ที่ครอบงำจิต ทอนกำลัง ปัญญาให้อ่อนลงไม่ได้ แล้วจักรู้ประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น หรือประโยชน์ทั้งสองฝ่าย หรือจักทำให้แจ้งซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษ ที่สามารถทำความ เป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ด้วยปัญญาที่ไม่มีกำลัง ที่อ่อนกำลัง ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การที่ภิกษุนั้นละนิวรณ์เครื่องกางกั้น ๕ ประการนี้ที่ครอบงำจิต ทอนกำลังปัญญาให้อ่อนลงแล้ว จักรู้ประโยชน์ตน ประโยชน์ ผู้อื่น และประโยชน์ทั้งสองฝ่าย หรือจักทำให้แจ้งซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษ ที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ด้วยปัญญา ที่มีกำลัง ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ เปรียบเหมือนแม่นํ้าที่ไหลลงจากภูเขาไปสู่ที่ไกล มีกระแสเชี่ยว พัดสิ่งที่จะพัดไปได้ บุรุษพึงปิดปากเหมืองแห่งแม่นํ้า นั้นเสียทั้งสองข้าง เมื่อเป็นเช่นนี้ กระแสนํ้าในท่ามกลางแม่นํ้านั้นก็จักไม่ไหล

ซ่านกระจายไป ไม่ไหลแยกทาง พึงไหลไปสู่ที่ไกลได้ มีกระแสเชี่ยว และ พัดสิ่งที่จะพัดไปได้ ฉันใด ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ละนิวรณ์เครื่องกางกั้น ๕ ประการนี้ที่ครอบงำจิต ทอนกำลังปัญญาให้อ่อนลงแล้ว จักรู้ประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น และประโยชน์ทั้งสองฝ่าย หรือจักทำให้แจ้ง ซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษ ที่สามารถทำความเป็นพระอริยะให้ได้ อันยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ด้วยปัญญาที่มีกำลัง ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้”

๒. อกุสลราสิสูตร

ว่าด้วยกองอกุศล ๕ ประการ

{๕๒} [๕๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อกล่าวว่า ‘กองอกุศล’ ดังนี้ จะกล่าวให้ถูกพึงกล่าวถึงนิวรณ์ ๕ และกองอกุศลทั้งสิ้นนี้ก็คือนิวรณ์ ๕ นิวรณ์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) กามฉันทนิวรณ์ (๒) พยาปาทนิวรณ์

(๓) ถีนมิทธนิวรณ์ (๔) อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์

(๕) วิจิกิจฉานิวรณ์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อกล่าวว่า ‘กองอกุศล’ ดังนี้ จะกล่าว ให้ถูกพึงกล่าวถึงนิวรณ์ ๕ และกองอกุศลทั้งสิ้นนี้ก็คือนิวรณ์ ๕”

๓. ปธานิยังคสูตร

ว่าด้วยองค์ของภิกษุผู้มีความเพียร ๕ ประการ

{๕๓} [๕๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย องค์ของภิกษุผู้มีความเพียร ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ