ปุคคลวรรค เล่ม ๒๐

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมวาทีบริษัทเป็นไฉน คือ บริษัทใดในธรรมวินัยนี้ ภิกษุทั้งหลายยึดถืออธิกรณ์ที่ประกอบด้วยธรรมหรือไม่ประกอบด้วยธรรมก็ตาม ภิกษุเหล่านั้นครั้นยึดถืออธิกรณ์นั้นแล้ว ต่างยอมกัน เข้าถึงความตกลงกันได้ ยอมให้เพ่งโทษตน เข้าถึงการเพ่งโทษตน ภิกษุเหล่านั้นมีความตกลงกันเป็นกำลัง มีการเพ่งโทษตนเป็นกำลัง คิดสละคืน ไม่ยึดมั่นอธิกรณ์นั้นแลด้วยกำลัง ด้วยการลูบคลำ แล้วกล่าวว่า ‘คำนี้เท่านั้นจริง คำอื่นเปล่า’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทนี้เรียกว่าธรรมวาทีบริษัทดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บริษัทมี ๒ ประเภทนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาบริษัท ๒ ประเภทนี้ ธรรมวาทีบริษัทจัดเป็นเลิศ” (๑๐)

จบ ปริสวรรคที่ ๕

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑.อุตตานสูตร ๒. วัคคสูตร

๓.อัคควตีสูตร ๔. อริยสูตร

๕.กสฏสูตร ๖. อุกกาจิตสูตร

๗.อามิสสูตร ๘. วิสมสูตร

๙.อธัมมสูตร ๑๐. ธัมมิยสูตร

จบ ปฐมปัณณาสก์

๒. ทุติยปัณณาสก์

(๖) ๑. ปุคคลวรรค

ว่าด้วยบุคคล ๒ ประเภท ๘ นัย

{๒๙๗} [๖๖๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ ประเภทนี้เมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนมาก เพื่อความสุขแก่ชนมาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย บุคคล ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ(๑) พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า

(๒) พระเจ้าจักรพรรดิ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ ประเภทนี้แลเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนมาก เพื่อความสุขแก่ชนมาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย” (๑)

{๒๙๘} [๖๖๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ ประเภทนี้เมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเป็นอัจฉริยมนุษย์ บุคคล ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๑ พระเจ้าจักรพรรดิ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ ประเภทนี้แลเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเป็นอัจฉริยมนุษย์” (๒){๒๙๙} [๖๖๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กาลกิริยาของบุคคล ๒ ประเภทนี้เป็นความเดือดร้อนแก่ชนเป็นอันมาก กาลกิริยาของบุคคล ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ ของพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๑ ของพระเจ้าจักรพรรดิ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กาลกิริยาของบุคคล ๒ ประเภทนี้แลเป็นความเดือดร้อนแก่ชนเป็นอันมาก” (๓)

{๓๐๐} [๖๖๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถูปารหบุคคลมี ๒ ประเภทนี้ บุคคล ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๑ พระเจ้าจักรพรรดิ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถูปารหบุคคลมี ๒ ประเภทนี้แล” (๔){๓๐๑} [๖๖๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระพุทธเจ้ามี ๒ ประเภทนี้ พระพุทธเจ้า ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๑ พระปัจเจกพุทธเจ้า ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

พระพุทธเจ้ามี ๒ ประเภทนี้แล” (๕){๓๐๒} [๖๖๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์โลก ๒ ประเภทนี้เมื่อฟ้าผ่า ย่อมไม่สะดุ้ง สัตว์โลก ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุขีณาสพ ๑ ช้างอาชาไนย ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์โลก ๒ ประเภทนี้แลเมื่อฟ้าผ่า ย่อมไม่สะดุ้ง” (๖){๓๐๓} [๖๖๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์โลก ๒ ประเภทนี้เมื่อฟ้าผ่า ย่อมไม่สะดุ้ง สัตว์โลก ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุขีณาสพ ๑ ม้าอาชาไนย ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์โลก ๒ ประเภทนี้แลเมื่อฟ้าผ่า ย่อมไม่สะดุ้ง” (๗){๓๐๔} [๖๖๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์โลก ๒ ประเภทนี้เมื่อฟ้าผ่า ย่อมไม่สะดุ้ง สัตว์โลก ๒ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุขีณาสพ ๑ สีหมฤคราช ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์โลก ๒ ประเภทนี้แลเมื่อฟ้าผ่า ย่อมไม่สะดุ้ง” (๘)

ว่าด้วยเหตุที่กินนรไม่พูดภาษามนุษย์

{๓๐๕} [๖๖๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กินนรเห็นอำนาจประโยชน์ ๒ ประการนี้ จึงไม่พูดภาษามนุษย์ อำนาจประโยชน์ ๒ ประการคืออะไรบ้าง คือ เรา

อย่าพูดเท็จ ๑ เราอย่าพูดตู่ผู้อื่นด้วยคำไม่จริง ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กินนรเห็นอำนาจประโยชน์ ๒ ประการนี้แล จึงไม่พูดภาษามนุษย์” (๙)

ว่าด้วยสิ่งที่มาตุคามไม่อิ่ม ๒ ประการ

{๓๐๖} [๖๗๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลายมาตุคามผู้ไม่อิ่มไม่ถอยต่อธรรม ๒ ประการย่อมทำกาลกิริยา ธรรม ๒ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) การเสพเมถุนธรรม (๒) การคลอดบุตร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มาตุคามผู้ไม่อิ่มไม่ถอยต่อธรรม ๒ ประการนี้แล ย่อมทำกาลกิริยา” (๑๐)

ว่าด้วยการอยู่ร่วมกัน ๒ ประการ

{๓๐๗} [๖๗๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงการอยู่ร่วมกันของอสัตบุรุษ ๑ การอยู่ร่วมกันของสัตบุรุษ ๑ แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การอยู่ร่วมกันของอสัตบุรุษเป็นอย่างไร และอสัตบุรุษย่อมอยู่ร่วมกันอย่างไร คือ ภิกษุที่เป็นเถระในธรรมวินัยนี้ย่อมคิดอย่างนี้ว่า ‘ถึงภิกษุที่เป็นเถระก็ไม่ควรว่ากล่าวเรา ถึงภิกษุที่เป็นมัชฌิมะก็ไม่ควรว่ากล่าวเรา ถึงภิกษุที่เป็นนวกะก็ไม่ควรว่ากล่าวเรา แม้เราก็ไม่พึงว่ากล่าวภิกษุที่เป็นเถระ ภิกษุที่เป็นมัชฌิมะ ภิกษุที่เป็นนวกะ ถ้าแม้ภิกษุที่เป็นเถระจะพึงว่ากล่าวเราไซร้ ก็พึงปรารถนาแต่สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ไม่ใช่ปรารถนาสิ่งที่เป็นประโยชน์ว่ากล่าวเรา เราพึงพูดกะเขาว่า ‘จักไม่ทำละ’ ดังนี้ แม้เราก็พึงเบียดเบียนเขาบ้าง เราแม้เห็นอยู่ก็ไม่พึงทำตามถ้อยคำของเขา ถ้าแม้ภิกษุที่เป็นมัชฌิมะจะพึงว่ากล่าวเราไซร้ ... ถ้าแม้ภิกษุที่เป็นนวกะจะพึงว่ากล่าวเราไซร้ ก็พึงปรารถนาแต่สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์

ไม่ใช่ปรารถนาสิ่งที่เป็นประโยชน์ว่ากล่าวเรา เราพึงพูดกะเขาว่า ‘จักไม่ทำละ’ ดังนี้ แม้เราก็พึงเบียดเบียนเขาบ้าง เราแม้เห็นอยู่ก็ไม่พึงทำตามถ้อยคำของเขา’ แม้ภิกษุที่เป็นมัชฌิมะก็คิดอย่างนี้... แม้ภิกษุที่เป็นนวกะก็คิดอย่างนี้ว่า ‘ถึงภิกษุที่เป็นเถระก็ไม่ควรว่ากล่าวเรา ถึงภิกษุที่เป็นมัชฌิมะก็ไม่ควรว่ากล่าวเรา ถึงภิกษุที่เป็นนวกะก็ไม่ควรว่ากล่าวเรา แม้เราก็ไม่พึงว่ากล่าวภิกษุที่เป็นเถระ ภิกษุที่เป็นมัชฌิมะ ภิกษุที่เป็นนวกะ ถ้าแม้ภิกษุที่เป็นเถระจะพึงว่ากล่าวเราไซร้ ก็พึงปรารถนาแต่สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ไม่ปรารถนาสิ่งที่เป็นประโยชน์ว่ากล่าวเรา เราพึงพูดกะท่านว่า

“จักไม่ทำละ’ ดังนี้ แม้เราก็พึงเบียดเบียนเขาบ้าง เราแม้เห็นอยู่ก็ไม่พึงทำตามถ้อยคำของเขา ถ้าแม้ภิกษุที่เป็นมัชฌิมะจะพึงว่ากล่าวเราไซร้... ถ้าแม้ภิกษุที่เป็นนวกะจะพึงว่ากล่าวเราไซร้ ก็พึงปรารถนาแต่สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ไม่ปรารถนาสิ่งที่เป็นประโยชน์ว่ากล่าวเรา เราพึงพูดกะเขาว่า ‘จักไม่ทำละ’ ดังนี้ แม้เราก็พึงเบียดเบียนเขาบ้าง เราแม้เห็นอยู่ก็ไม่พึงทำตามถ้อยคำของเขา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การอยู่ร่วมกันของอสัตบุรุษเป็นอย่างนี้แล และอสัตบุรุษย่อมอยู่ร่วมกันอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การอยู่ร่วมกันของสัตบุรุษเป็นอย่างไร และสัตบุรุษย่อมอยู่ร่วมกันอย่างไร คือ

ภิกษุที่เป็นเถระในธรรมวินัยนี้ย่อมคิดอย่างนี้ว่า ‘ถึงภิกษุที่เป็นเถระก็พึงว่ากล่าวเรา ถึงภิกษุที่เป็นมัชฌิมะก็พึงว่ากล่าวเรา ถึงภิกษุที่เป็นนวกะก็พึงกล่าวเรา แม้เราก็พึงว่ากล่าวภิกษุที่เป็นเถระ ภิกษุที่เป็นมัชฌิมะ ภิกษุที่เป็นนวกะ ถ้าภิกษุที่เป็นเถระจะพึงว่ากล่าวเราไซร้ ก็พึงปรารถนาแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์ ไม่ใช่ปรารถนาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ว่ากล่าวเรา เราพึงพูดกะท่านว่า ‘สาธุ’ ดังนี้ แม้เราก็ไม่พึงเบียดเบียนท่าน เราแม้เห็นอยู่ก็ควรทำตามถ้อยคำของท่าน ถ้าแม้ภิกษุที่เป็นมัชฌิมะจะพึงว่ากล่าวเราไซร้ ... ถ้าแม้ภิกษุที่เป็นนวกะจะพึงว่ากล่าวเราไซร้ ก็พึงปรารถนาแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์ ไม่ใช่ปรารถนาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ว่า

กล่าวเรา เราพึงพูดกะเธอว่า ‘สาธุ’ ดังนี้ แม้เราก็ไม่พึงเบียดเบียนเธอ เราแม้เห็นอยู่ก็ควรทำตามถ้อยคำของเธอ’ แม้ภิกษุที่เป็นมัชฌิมะก็คิดอย่างนี้ ... แม้ภิกษุที่เป็นนวกะก็คิดอย่างนี้ว่า ‘ถึงภิกษุที่เป็นเถระก็พึงว่ากล่าวเรา ถึงภิกษุที่เป็นมัชฌิมะก็พึงว่ากล่าวเรา ถึงภิกษุที่เป็นนวกะก็พึงว่ากล่าวเรา เราก็พึงว่ากล่าวภิกษุที่เป็นเถระ ภิกษุที่เป็นมัชฌิมะ ภิกษุที่เป็นนวกะ ถ้าแม้ภิกษุที่เป็นเถระจะพึงว่ากล่าวเรา ก็พึงปรารถนาแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์ ไม่ใช่ปรารถนาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ว่ากล่าวเรา เราพึงพูดกะท่านว่า ‘สาธุ’ ดังนี้ แม้เราก็ไม่พึงเบียดเบียนท่าน เราแม้เห็นอยู่ก็ควรทำตามถ้อยคำของท่าน ถ้าแม้ภิกษุที่เป็นมัชฌิมะจะพึงว่ากล่าวเราไซร้ ... ถ้าแม้ภิกษุที่เป็นนวกะจะพึงว่ากล่าวเราไซร้ ก็พึงปรารถนาแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์ ไม่ใช่ปรารถนาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ว่ากล่าวเรา เราพึงพูดกะเธอว่า ‘สาธุ’ ดังนี้ แม้เราไม่พึงเบียดเบียนเธอ เราแม้เห็นอยู่ก็ควรทำตามถ้อยคำของเธอ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การอยู่ร่วมกันของสัตบุรุษเป็นอย่างนี้แล และสัตบุรุษย่อมอยู่ร่วมกันอย่างนี้แล” (๑๑)

ว่าด้วยเหตุให้อธิกรณ์ยืดเยื้อและไม่ยืดเยื้อ

{๓๐๘} [๖๗๒] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในอธิกรณ์ใดมีการด่าโต้ตอบกัน ความแข่งดีกันเพราะทิฏฐิ ความอาฆาตแห่งใจ ความไม่พอใจ ความขึ้งเคียดยังไม่สงบระงับไป ณ ภายใน ในอธิกรณ์นั้นก็พึงหวังข้อนี้ได้ คือ จักเป็นไปเพื่อความยืดเยื้อ กล้าแข็ง ร้ายแรง และภิกษุทั้งหลายจักอยู่ไม่ผาสุก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนในอธิกรณ์ใดแลการด่าโต้ตอบกัน ความแข่งดีกันเพราะทิฏฐิ ความอาฆาตแห่งใจ ความไม่พอใจ ความขึ้งเคียดสงบระงับดีแล้ว ณ ภายใน ในอธิกรณ์นั้นก็พึงหวังข้อนี้ได้คือ จักไม่เป็นไปเพื่อความยืดเยื้อ กล้าแข็ง ร้ายแรง และภิกษุทั้งหลายจักอยู่เป็นผาสุก” (๑๒)

จบ ปุคคลวรรคที่ ๑

(๗) ๒. สุขวรรค

ว่าด้วยสุข ๒ อย่าง ๑๓ นัย

{๓๐๙} [๖๗๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุขมี ๒ อย่างนี้ ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ สุขของคฤหัสถ์ ๑ สุขของบรรพชิต ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุขมี ๒ อย่างนี้แล บรรดาสุข ๒ อย่างนี้ สุขของบรรพชิตจัดเป็นเลิศ” (๑){๓๑๐} [๖๗๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุขมี ๒ อย่างนี้ ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ กามสุข ๑ เนกขัมมสุข ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุขมี ๒ อย่างนี้แล บรรดาสุข ๒ อย่างนี้ เนกขัมมสุขจัดเป็นเลิศ” (๒){๓๑๑} [๖๗๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุขมี ๒ อย่างนี้ ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ สุขเจือกิเลส ๑ สุขไม่เจือกิเลส ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุขมี ๒ อย่างนี้แล บรรดาสุข ๒ อย่างนี้ สุขไม่เจือกิเลสจัดเป็นเลิศ” (๓){๓๑๒} [๖๗๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุขมี ๒ อย่างนี้ ๒ อย่างคืออะไรบ้าง คือ สุขมีอาสวะ ๑ สุขไม่มีอาสวะ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุขมี ๒ อย่างนี้แล บรรดาสุข ๒ อย่างนี้ สุขไม่มีอาสวะจัดเป็นเลิศ (๔)