๗. สมยสูตร ที่ ๑ เล่ม ๒๒

เหล่านั้นอยู่ สมัยนั้นจิตของอริยสาวกนั้นจะไม่ถูกราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกโทสะ กลุ้มรุม ไม่ถูกโมหะกลุ้มรุม เป็นจิตดำเนินไปตรงทีเดียว เป็นจิตออกไป พ้นไป หลุดไปจากความอยาก ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย คำว่า ‘ความอยาก’ นี้ เป็นชื่อของกามคุณ ๕ อริยสาวกนั้นแลย่อมมีใจเสมอด้วยอากาศ อันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนโดยประการ ทั้งปวงอยู่ สัตว์บางพวกในโลกนี้ทำเทวตานุสสติแม้นี้ให้เป็นอารมณ์ย่อมเป็นผู้ มีความบริสุทธิ์เป็นธรรมดาด้วยประการฉะนี้น่าอัศจรรย์นัก ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย น่าแปลกใจนัก ท่านผู้มีอายุ ทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้นได้ทรงบรรลุถึงโอกาสในที่คับแคบคืออนุสสติฏฐาน ๖ ประการนี้ แลเพื่อความบริสุทธิ์แห่งสัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวล่วงโสกปริเทวะ เพื่อดับทุกข์ และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน”

๗. ปฐมสมยสูตร

ว่าด้วยเวลาที่ควรพบผู้เจริญภาวนา ๖ สูตรที่ ๑

{๒๙๘} [๒๗] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ทูล ถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีสมัยไหนบ้างที่ควรจะ เข้าไปพบภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ สมัยที่ควรจะเข้าไปพบภิกษุผู้ เจริญภาวนาทางใจมี ๖ ประการนี้ ๖ ประการคืออะไรบ้าง คือ

ดูก่อนภิกษุ สมัยใดภิกษุในธรรมวินัยนี้มีใจถูกกามราคะกลุ้มรุม ถูก กามราคะครอบงำอยู่ และเธอย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งการสลัด

ออกแห่งกามราคะที่เกิดขึ้นแล้ว สมัยนั้นภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญภาวนา ทางใจแล้วกล่าวอย่างนี้ ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ผมมีใจถูกกามราคะกลุ้มรุม ถูก กามราคะครอบงำอยู่ และไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งการสลัดออกแห่ง กามราคะที่เกิดขึ้นแล้ว ขอโอกาสเถิด ขอท่านผู้มีอายุจงแสดงธรรมเพื่อละ กามราคะแก่ผมด้วย’ ภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจย่อมแสดงธรรมเพื่อละกาม ราคะแก่เธอ ดูก่อนภิกษุ นี้เป็นสมัยที่ ๑ ที่ควรจะเข้าไปพบภิกษุผู้เจริญ ภาวนาทางใจ

ดูก่อนภิกษุ ยังมีอีกสมัยหนึ่ง คือ สมัยใดภิกษุมีใจถูกพยาบาทกลุ้มรุม ถูกพยาบาทครอบงำอยู่ และเธอย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งการ สลัดออกแห่งพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้ว สมัยนั้นภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุผู้ เจริญภาวนาทางใจแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ผมมีใจถูกพยาบาท กลุ้มรุม ถูกพยาบาทครอบงำอยู่ และไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งการ สลัดออกแห่งพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้ว ขอโอกาสเถิด ขอท่านผู้มีอายุจงแสดง ธรรมเพื่อละพยาบาทแก่ผมด้วย’ ภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจย่อมแสดงธรรม เพื่อละพยาบาทแก่เธอ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นสมัยที่ ๒ ที่ควรจะเข้าไป พบภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจดูก่อนภิกษุ

ยังมีอีกสมัยหนึ่ง คือ สมัยใดภิกษุมีใจถูกถีนมิทธะ (ความ หดหู่และเคลิบเคลิ้ม) กลุ้มรุม ถูกถีนมิทธะครอบงำอยู่ และเธอย่อมไม่รู้ ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งการสลัดออกแห่งถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้ว สมัยนั้น ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อน ท่านผู้มีอายุ ผมมีใจถูกถีนมิทธะกลุ้มรุม ถูกถีนมิทธะครอบงำอยู่ และไม่รู้ ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งการสลัดออกแห่งถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้ว ขอ โอกาสเถิด ขอท่านผู้มีอายุจงแสดงธรรมเพื่อละถีนมิทธะแก่ผมด้วย’ ภิกษุ ผู้เจริญภาวนาทางใจย่อมแสดงธรรมเพื่อละถีนมิทธะแก่เธอ ดูก่อนภิกษุ นี้ เป็นสมัยที่ ๓ ที่ควรจะเข้าไปพบภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจ

ดูก่อนภิกษุ ยังมีอีกสมัยหนึ่ง คือ สมัยใดภิกษุมีใจถูกอุทธัจจกุกกุจจะ (ความฟุ้งซ่านและรำคาญ) กลุ้มรุม ถูกอุทธัจจกุกกุจจะครอบงำอยู่ และเธอ ย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งการสลัดออกแห่งอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้น แล้ว สมัยนั้นภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจแล้วกล่าวอย่างนี้ ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ผมมีใจถูกอุทธัจจกุกกุจจะกลุ้มรุม ถูกอุทธัจจกุกกุจจะ ครอบงำอยู่ และไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งการสลัดออกแห่งอุทธัจจ กุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้ว ขอโอกาสเถิด ขอท่านผู้มีอายุจงแสดงธรรมเพื่อละ อุทธัจจกุกกุจจะแก่ผมด้วยเถิด’ ภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจย่อมแสดงธรรมเพื่อ

ละอุทธัจจกุกกุจจะแก่เธอ ดูก่อนภิกษุ นี้เป็นสมัยที่ ๔ ที่ควรจะเข้าไปพบภิกษุ ผู้เจริญภาวนาทางใจดูก่อนภิกษุ ยังมีอีกสมัยหนึ่ง คือ สมัยใดภิกษุมีใจถูกวิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย) กลุ้มรุม ถูกวิจิกิจฉาครอบงำอยู่ และเธอย่อมไม่รู้ประจักษ์ตาม ความเป็นจริงซึ่งการสลัดออกแห่งวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้วสมัยนั้นภิกษุนั้นพึง เข้าไปหาภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ผม มีใจถูกวิจิกิจฉากลุ้มรุม ถูกวิจิกิจฉาครอบงำอยู่ และไม่รู้ประจักษ์ตามความ เป็นจริงซึ่งการสลัดออกแห่งวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว ขอโอกาสเถิด ขอท่านผู้ มีอายุจงแสดงธรรมเพื่อละวิจิกิจฉาแก่ผมด้วย’

ภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจย่อม แสดงธรรมเพื่อละวิจิกิจฉาแก่เธอ ดูก่อนภิกษุ นี้เป็นสมัยที่ ๕ ที่ควรเข้าไป พบภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจดูก่อนภิกษุ ยังมีอีกสมัยหนึ่ง คือ สมัยใดภิกษุไม่รู้ไม่เห็นซึ่งนิมิตซึ่ง เมื่อตนได้อาศัยแล้วมนสิการถึงอยู่ ย่อมมีความสิ้นอาสวะได้โดยลำดับ สมัย นั้นภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อน ท่านผู้มีอายุ ผมไม่รู้ไม่เห็นซึ่งนิมิตซึ่งเมื่อผมได้อาศัยแล้วมนสิการถึงอยู่ ย่อม มีความสิ้นอาสวะได้โดยลำดับขอท่านผู้มีอายุจงแสดงธรรมเพื่อความสิ้น อาสวะแก่ผมด้วย’ ภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจย่อมแสดงธรรมเพื่อความสิ้น

อาสวะแก่เธอ ดูก่อนภิกษุ นี้เป็นสมัยที่ ๖ ที่ควรจะเข้าไปพบภิกษุผู้เจริญ ภาวนาทางใจ

ดูก่อนภิกษุ สมัย ๖ ประการนี้แลที่ควรจะเข้าไปพบภิกษุผู้เจริญภาวนา ทางใจ”

๘. ทุติยสมยสูตร

ว่าด้วยเวลาที่ควรพบผู้เจริญภาวนา สูตรที่ ๒

{๒๙๙} [๒๘] สมัยหนึ่ง ภิกษุผู้เถระหลายรูปอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมิคทายวัน ใกล้ พระนครพาราณสี ครั้งนั้นแล เมื่อภิกษุผู้เถระเหล่านั้นกลับจากบิณฑบาต ภาย หลังฉันแล้วนั่งชุมนุมกันที่โรงฉัน ได้เกิดการสนทนากันขึ้นในระหว่างดังนี้ว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สมัยไหนหนอแลควรที่จะเข้าไปพบภิกษุผู้เจริญ ภาวนาทางใจ”

เมื่อกล่าวกันอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กล่าวกะภิกษุผู้เถระทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สมัยใดภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจกลับจาก บิณฑบาตภายหลังฉัน ล้างเท้าแล้วนั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้ เฉพาะหน้าอยู่ สมัยนั้นควรที่จะเข้าไปพบภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจ”

เมื่อภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งจึงกล่าวกะภิกษุรูปนั้นว่า“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ สมัยนั้นไม่ใช่สมัยที่ควรจะเข้าไปพบภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจ เพราะสมัยใดภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจกลับจากบิณฑบาตภายหลังฉัน ล้างเท้าแล้วนั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้าอยู่ สมัยนั้น ความ เหน็ดเหนื่อยเพราะการเที่ยวไปบิณฑบาตก็ดี ความเหน็ดเหนื่อยเพราะฉัน อาหารก็ดีของภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจนั้นก็ยังไม่สงบระงับ ฉะนั้นสมัยนั้น จึงไม่ใช่สมัยที่ควรจะเข้าไปพบภิกษุผู้เจริญภาวนาทางใจ แต่สมัยใดภิกษุ