ปัญหาสูตร เล่ม ๒๑

จตฺตาริมานิ ภิกฺขเว ปญฺหพฺยากรณานิ (๑) . กตมานิ จตฺตาริ ? อตฺถิ ภิกฺขเว ปโญฺห เอกํสพฺยากรณีโย, อตฺถิ ภิกฺขเว ปโญฺห ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณีโย, อตฺถิ ภิกฺขเว ปโญฺห ฐปนีโย. อิมานิ โข ภิกฺขเว จตฺตาริ ปญฺหพฺยากรณานีติ.

เอกํสวจนํ เอกํ วิภชฺชวจนาปรํ

ตติยํ ปฏิปุจฺเฉยฺย จตุตฺถํ ปน ฐาปเย.

โย จ เนสํ (๒) ตตฺถ ตตฺถ ชานาติ อนุธมฺมตํ

จตุปญฺหสฺส กุสโล อาหุ ภิกฺขุํ ตถาวิธํ.

ราสโท ทุปฺปสโห คมฺภีโร ทุปฺปธํสิโย

อโถ อตฺเถ อนตฺเถ จ อุภยตฺถสฺส โกวิโท. (๓)

อนตฺถํ ปริวชฺเชติ อตฺถํ คณฺหาติ ปณฺฑิโต

อตฺถาภิสมยา ธีโร ปณฺฑิโตติ ปวุจฺจตีติ. ทุติยํ.

ภิกษุทั้งหลาย การตอบปัญหา ๔ ประการนี้

การตอบปัญหา ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ

๑. เอกังสพยากรณียปัญหา (ปัญหาที่ควรตอบโดยนัยเดียว)

๒. วิภัชชพยากรณียปัญหา (ปัญหาที่ควรแยกตอบ)

๓. ปฏิปุจฉาพยากรณียปัญหา (ปัญหาที่ควรตอบโดยย้อนถาม)

๔. ฐปนียปัญหา (ปัญหาที่ควรงดตอบ)

ภิกษุทั้งหลาย การตอบปัญหา ๔ ประการนี้แล

(๑) ตอบโดยนัยเดียว (๒) แยกตอบ

(๓) ตอบโดยย้อนถาม (๔) งดตอบ

อนึ่ง บัณฑิตเรียกภิกษุผู้รู้ความเหมาะสม

ในฐานะแห่งปัญหานั้น ๆ ว่า

เป็นผู้ฉลาดในปัญหาทั้ง ๔

บุคคลเช่นนั้น ใคร ๆ เทียบได้ยาก

เอาชนะได้ยาก เป็นคนลึกซึ้ง ให้แพ้ได้ยาก

และฉลาดในประโยชน์ทั้งสอง

คือ ด้านเจริญและด้านเสื่อม

บัณฑิตย่อมเว้นด้านเสื่อม ถือเอาด้านเจริญ

ธีรชนเพราะรู้จักประโยชน์

ชาวโลกจึงเรียกว่า “บัณฑิต”

ปัญหพยากรณสูตรที่ ๒ จบ