วัสสการสูตร เล่ม ๒๑

๕. วัสสการสูตร

ว่าด้วยธรรมที่ทําให้เป็นมหาบุรุษ ๔ ประการ

{๓๕} [๓๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวันอันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแลวัสสการพราหมณ์ผู้เป็นมหาอำมาตย์ของพระเจ้ามคธเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้สนทนาปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์กำหนดผู้ประกอบด้วยธรรม ๔

ประการว่าเป็นมหาบุรุษผู้มีปัญญามาก ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือบุคคลในโลกนี้เป็นผู้ได้สดับเรื่องราวนั้น ๆ มามาก ย่อมรู้เนี้อความแห่งคําที่พูดนั้น ๆ ว่า นี้เป็นเนื้อความแห่งคำที่พูดนี้ นี้เป็นเนื้อความแห่งคำที่พูดนี้ ๑ เป็นผู้มีสติ นึกได้ ตามระลึกได้ถึงสิ่งที่แม้ทำไว้นานแล้ว คำที่แม้พูดไว้นานแล้ว ๑เป็นผู้ขยัน ไม่เกียจคร้านในกิจที่จะต้องช่วยกันทำอันเป็นของคฤหัสถ์ ๑ เป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาเป็นเครื่องพิจารณาอันเป็นทางดำเนินในกิจนั้น สามารถที่จะทำ สามารถที่จะจัดแจงได้ ๑ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์

กำหนดบุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม๔ประการนี้แลว่าเป็นมหาบุรุษผู้มีปัญญามาก

ถ้าเป็นเรื่องที่ควรจะอนุโมทนาแก่ข้าพระองค์ ขอท่านพระโคดมทรง

อนุโมทนาแก่ข้าพระองค์ด้วย แต่ถ้าเป็นเรื่องที่ควรคัดค้านแก่ข้าพระองค์ ขอท่านพระโคดมทรงคัดค้านแก่ข้าพระองค์ด้วย”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เราขอไม่อนุโมทนาแก่ท่าน ทั้งขอไม่คัดค้านแก่ท่าน ถึงเราเองก็กำหนดบุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ประการไว้ว่าเป็นมหาบุรุษผู้มีปัญญามาก ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) บุคคลในโลกนี้ที่เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อ

ความสุขแก่ชนหมู่มาก ทำประชุมชนเป็นอันมากให้ตั้งอยู่ใน

อารยธรรมที่ควรรู้ คือ ความเป็นผู้มีกัลยาณธรรม ความเป็นผู้มี

กุศลธรรม

(๒) บุคคลที่ต้องการจะตรึกวิตกใด ก็ตรึกวิตกนั้นได้ ไม่ต้องการจะ

ตรึกวิตกใด ก็ไม่ตรึกวิตกนั้นได้ ต้องการจะดำริเหตุที่พึงดำริใด ก็

ดำริเหตุที่พึงดำรินั้นได้ ไม่ต้องการจะดำริเหตุที่พึงดำริใด ก็ไม่ดำริ

เหตุที่พึงดำรินั้นได้ เป็นผู้ถึงความชำนาญด้วยใจในคลองแห่งวิตก

ทั้งหลาย ด้วยประการดังนี้

(๓) บุคคลที่เป็นผู้ได้ฌาน ๔ ที่ก้าวล่วงกามาพจรจิต เป็นธรรมเครื่อง

อยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ได้ตามความปรารถนา โดยไม่ยาก ไม่ลำบาก

(๔) บุคคลที่ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะ

อาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่

ดูก่อนพราหมณ์ เราขอไม่อนุโมทนาแก่ท่าน ทั้งขอไม่คัดค้านแก่ท่าน

ถึงเราเองก็กำหนดบุคคลผู้ประกอบด้วยธรรม ๔ ประการนี้แลว่าเป็นมหาบุรุษผู้มีปัญญามาก”

วัสสการพราหมณ์กราบทูลว่า “น่าอัศจรรย์นัก พระโคดมผู้เจริญ น่า

แปลกใจนัก พระโคดมผู้เจริญ ที่พระโคดมผู้เจริญตรัสสุภาษิตนี้ ข้าพระองค์จะจำไว้ซึ่งพระโคดมผู้เจริญว่าประกอบด้วยธรรม ๔ ประการนี้

แท้จริง พระโคดมผู้เจริญทรงปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก

เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก ทรงทำประชุมชนจำนวนมากให้ตั้งอยู่ในอารย

ธรรมที่ควรรู้ คือ ความเป็นผู้มีกัลยาณธรรม ความเป็นผู้มีกุศลธรรม แท้จริง

พระโคดมผู้เจริญทรงต้องการที่จะตรึกวิตกใด ก็ทรงตรึกวิตกนั้นได้ ไม่ทรงต้องการที่จะตรึกวิตกใด ก็ไม่ทรงตรึกวิตกนั้นได้ ทรงต้องการที่จะดำริสิ่งที่พึงดำริใด ก็ทรงดำริสิ่งที่พึงดำรินั้นได้ ไม่ทรงต้องการที่จะดำริสิ่งที่พึงดำริ

ใด ก็ไม่ทรงดำริสิ่งที่พึงดำรินั้นได้ แท้จริง พระโคดมผู้เจริญทรงถึงความชำนาญทางพระทัยในคลองแห่งวิตกทั้งหลาย แท้จริง พระโคดมผู้เจริญทรงมีปกติได้ฌาน ๔ ที่ก้าวล่วงกามาพจรจิต เป็นธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันได้ตามความปรารถนา โดยไม่ยาก ไม่ลำบาก แท้จริง พระโคดมผู้เจริญทรงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยพระปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ท่านกล่าววาจาที่ควร

นำไปเทียบได้แน่แท้แล และเราจักพยากรณ์แก่ท่านว่า ‘แท้จริง เราเป็นผู้

ปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก ทำ

ประชุมชนเป็นอันมากให้ตั้งอยู่ในอารยธรรมที่ควรรู้ คือ ความเป็นผู้มีกัลยาณธรรม ความเป็นผู้มีกุศลธรรม แท้จริง เราต้องการที่จะตรึกวิตกใด ก็ตรึกวิตกนั้นได้ ไม่ต้องการที่จะตรึกวิตกใด ก็ไม่ตรึกวิตกนั้นได้ ต้องการที่จะดำริสิ่งที่พึงดำริใด ก็ดำริสิ่งที่พึงดำรินั้นได้ ไม่ต้องการที่จะดำริสิ่งที่พึงดำริใด ก็ไม่ดำริสิ่งที่พึงดำรินั้นได้ แท้จริง เราเป็นผู้ถึงความชำนาญทางใจในคลองแห่งวิตกทั้งหลาย แท้จริง เราเป็นผู้มีปกติได้ฌาน ๔ ที่ก้าวล่วงกามาพจรจิตเป็นธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ได้ตามความปรารถนา โดยไม่ยาก ไม่ลำบาก แท้จริง เราทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่”

บุคคลใดรู้แจ้งทางอันจะปลดเปลื้องสัตว์ทั้งปวงเสีย

จากบ่วงแห่งมัจจุ ประกาศญายธรรมอันเกื้อกูลแก่เทวดา

และมนุษย์ อนึ่ง ชนเป็นอันมากได้เห็นหรือได้สดับถึง

บุคคลใดแล้ว ย่อมเลื่อมใส

บุคคลนั้นเป็นผู้ฉลาดในธรรมอันเป็นทางและมิใช่ทาง

ผู้ทำกิจเสร็จแล้ว หาอาสวะมิได้ เป็นผู้รู้แล้ว มีสรีระใน

ภพเป็นที่สุด เรากล่าวว่าเป็นมหาบุรษ

๖. โทณสูตร

ว่าด้วยโทณพราหมณ์พบพระพุทธองค์ครั้งแรก

{๓๖} [๓๖] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จทางไกลในระหว่างเมือง

อุกอัฏฐะกับเมืองเสตัพยะ แม้โทณพราหมณ์ก็เดินทางไกลในระหว่างเมืองอุกอัฏฐะกับเมืองเสตัพยะ โทณพราหมณ์ได้เห็นรอยกงจักรในรอยพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าซึ่งมีซี่พันหนึ่ง มีทั้งกงและดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ครั้นแล้วจึงรำพึงว่า “อัศจรรย์จริงหนอ ท่านผู้เจริญ น่าแปลกจริงหนอ ท่านผู้เจริญ รอยเท้าเหล่านี้ชะรอยจักไม่ใช่รอยเท้ามนุษย์,,

ขณะนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จแวะออกจากทาง ประทับนั่งขัด

สมาธิ ตั้งพระกายตรง ดำรงพระสติไว้เฉพาะหน้าอยู่ที่โคนไม้ต้นหนึ่ง ครั้งนั้นโทณพราหมณ์ติดตามรอยพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าไป ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ที่โคนไม้แห่งหนึ่ง ซึ่งเป็นผู้น่าพอใจ ควรแก่ความเลื่อมใส มีพระอินทรีย์สงบ มีพระทัยสงบ ถึงความฝึกฝนและความสงบอันยอดเยี่ยม ทรงฝึกพระองค์แล้ว ทรงคุ้มครองพระองค์แล้ว ทรงสำรวมอินทรีย์เป็นผู้ประเสริฐ ครั้นแล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับแล้วได้ทูลถามว่า “ท่านผู้เจริญเป็นเทวดาหรือ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “เรามิใช่เทวดาดอก พราหมณ์”

“ท่านผู้เจริญเป็นคนธรรพ์หรือ”