๑. สวิตักกสูตร เล่ม ๑๘

๖. โมคคัลลานสังยุต

๑. ปฐมฌานปัญหาสูตร

ว่าด้วยปัญหาเรื่องปฐมฌาน

{๕๑๕} [๓๓๒] สมัยหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุทั้งหลายรับคำท่านพระมหาโมคคัลลานะแล้ว ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวกะภิกษุเหล่านั้นดังนี้ว่า

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อผมหลีกเร้นอยู่ในที่ลับในพระเชตวันนี้ได้เกิดความปริวิตกแห่งใจขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ที่เรียกว่า ‘ปฐมฌาน ปฐมฌาน’ ดังนี้ปฐมฌานเป็นไฉนหนอ’ ผมนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจารมีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ นี้เรียกว่าปฐมฌาน’ ผมเองก็สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เมื่อผมอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยกามย่อมฟุ้งขึ้นดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปหาผมด้วยฤทธิ์แล้วตรัสดังนี้ว่า “โมคคัลลานะ โมคคัลลานะผู้เป็นพราหมณ์เธออย่าประมาทปฐมฌาน จงรวมจิตตั้งไว้ในปฐมฌาน จงทำจิตให้มีภาวะเป็นเอกผุดขึ้นในปฐมฌาน จงตั้งจิตมั่นไว้ในปฐมฌาน’ สมัยต่อมา ผมนั้นสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจารมีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่แล้ว

ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูก พึงกล่าวหมายถึงบุคคลใดว่า ‘สาวกผู้อันพระศาสดาทรงอนุเคราะห์ ได้บรรลุความรู้อันยิ่งใหญ่แล้ว’ บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูก พึงกล่าวหมายถึงผมนั้นว่า ‘สาวกผู้อันพระศาสดาทรงอนุเคราะห์ ได้บรรลุความรู้อันยิ่งใหญ่แล้ว’ ดังนี้”

๒. ทุติยฌานปัญหาสูตร

ว่าด้วยปัญหาเรื่องทุติยฌาน

{๕๑๖} [๓๓๓] (ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวดังนี้ว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อผมหลีกเร้นอยู่ในที่ลับในพระเชตวันนี้ ได้เกิดความปริวิตกแห่งใจขึ้นอย่างนี้ว่า) ‘ที่เรียกว่า ‘ทุติยฌาน ทุติยฌาน’ ดังนี้ ทุติยฌานเป็นไฉนหนอ’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผมนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้นไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่นี้เรียกว่าทุติยฌาน’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผมนั้นก็เข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก

ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ เมื่อผมนั้นอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยวิตกย่อมฟุ้งขึ้นดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปหาผมด้วยฤทธิ์แล้วตรัสดังนี้ว่า ‘โมคคัลลานะ โมคคัลลานะผู้เป็นพราหมณ์เธออย่าประมาททุติยฌาน เธอจงรวมจิตตั้งไว้ในทุติยฌาน จงทำจิตให้มีภาวะเป็นเอกผุดขึ้นในทุติยฌาน จงตั้งจิตมั่นไว้ในทุติยฌาน’ สมัยต่อมา ผมนั้นเพราะระงับวิตกและวิจารเสียได้ จึงเข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่แล้ว