สามัณฑกสังยุตต์ เล่ม ๑๘

๕. สามัณฑกสังยุต

๑. สามัณฑกสูตร

ว่าด้วยปัญหาเรื่องนิพพาน

{๕๑๓} [๓๓๐] สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ที่ฝั่งแม่นํ้าคงคา ใกล้อุกกเจลนคร ในแคว้นวัชชี ครั้งนั้น ปริพาชกชื่อสามัณฑกะเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้ถามท่านพระสารีบุตรว่า “ดูก่อนท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘นิพพาน นิพพาน’ ดังนี้ นิพพานเป็นไฉนหนอ”ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ผู้มีอายุ ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ นี้เรียกว่านิพพาน”

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็มรรคามีอยู่หรือ ปฏิปทามีอยู่หรือ เพื่อทำนิพพานนั้นให้แจ้ง”

“มีอยู่ ผู้มีอายุ”

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็มรรคาเป็นไฉน ปฏิปทาเป็นไฉน เพื่อทำนิพพานนั้นให้แจ้ง”

“ผู้มีอายุ อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฎฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ นี้แลเป็นมรรคา เป็นปฏิปทาเพื่อทำนิพพานนั้นให้แจ้ง”“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ดีแท้มรรคา ดีแท้ปฏิปทาเพื่อทำนิพพานนั้นให้แจ้งและเพียงพอเพื่อความไม่ประมาท นะท่านสารีบุตร”

(ข้อความต่อไปพึงขยายให้พิสดารเหมือนในชัมพุขาทกสังยุตข้างต้น)

๒. ทุกกรปัญหาสูตร

ว่าด้วยปัญหาเรื่องสิ่งที่ทำได้ยาก

{๕๑๔} [๓๓๑] “ดูก่อนท่านสารีบุตร อะไรหนอเป็นสิงที่ทำได้ยากในพระธรรมวินัยนี้”“การบวช ผู้มีอายุ เป็นสิ่งที่ทำได้ยาก”

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็อะไรเล่าอันบุคคลผู้บวชแล้วทำได้โดยยาก”

“ความยินดียิ่ง ผู้มีอายุ”

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็อะไรเล่าอันภิกษุผู้ยินดียิ่งแล้วทำได้โดยยาก”

“การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ผู้มีอายุ”

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมแล้วจะพึงเป็นพระอรหันต์ได้นานเพียงไร”“ไม่นานนัก ผู้มีอายุ”

รวมพระสูตรในสังยุตนี้ เช่นเดียวกับในสังยุตก่อน

จบ สามัณฑกสังยุต

๖. โมคคัลลานสังยุต

๑. ปฐมฌานปัญหาสูตร

ว่าด้วยปัญหาเรื่องปฐมฌาน

{๕๑๕} [๓๓๒] สมัยหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุทั้งหลายรับคำท่านพระมหาโมคคัลลานะแล้ว ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวกะภิกษุเหล่านั้นดังนี้ว่า

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อผมหลีกเร้นอยู่ในที่ลับในพระเชตวันนี้ได้เกิดความปริวิตกแห่งใจขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ที่เรียกว่า ‘ปฐมฌาน ปฐมฌาน’ ดังนี้ปฐมฌานเป็นไฉนหนอ’ ผมนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจารมีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ นี้เรียกว่าปฐมฌาน’ ผมเองก็สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เมื่อผมอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ สัญญาและมนสิการอันประกอบด้วยกามย่อมฟุ้งขึ้นดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปหาผมด้วยฤทธิ์แล้วตรัสดังนี้ว่า “โมคคัลลานะ โมคคัลลานะผู้เป็นพราหมณ์เธออย่าประมาทปฐมฌาน จงรวมจิตตั้งไว้ในปฐมฌาน จงทำจิตให้มีภาวะเป็นเอกผุดขึ้นในปฐมฌาน จงตั้งจิตมั่นไว้ในปฐมฌาน’ สมัยต่อมา ผมนั้นสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจารมีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่แล้ว