๖. กามภูสูตร เล่ม ๑๘

พระกายของพระผู้มีพระภาคเจ้ามีอยู่แท้ พระองค์ก็ทรงถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยพระกาย แต่พระองค์ไม่มีฉันทราคะ พระองค์ทรงมีจิตหลุดพ้นดีแล้ว

พระมนัสของพระผู้มีพระภาคเจ้ามีอยู่แท้ พระองค์ก็ทรงรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยพระมนัส แต่พระองค์ไม่มีฉันทราคะ พระองค์ทรงมีจิตหลุดพ้นดีแล้ว

ดูก่อนท่านโกฏฐิกะ ข้อนี้พึงทราบโดยปริยายนี้ คือ จักษุไม่เป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของรูป รูปก็ไม่เป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของจักษุ ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งสองนั้นเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในจักษุและรูปนั้นมโนไม่เป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของธรรมารมณ์ ธรรมารมณ์ก็ไม่เป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของมโน ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยมโนและธรรมารมณ์ทั้งสองนั้นเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในมโนและธรรมารมณ์นั้น”

๖. กามภูสูตร

ว่าด้วยปัญหาของพระกามภู

{๒๙๙} [๒๓๓] สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์และท่านพระกามภูอยู่ที่โฆสิตารามใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเย็น ท่านพระกามภูออกจากที่พักผ่อนแล้วเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศัยพอให้ระลีกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้ถามท่านพระอานนท์ว่า “ดูก่อนท่านพระอานนท์ จักษุเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของรูป รูปเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของจักษุ .. มโนเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของธรรมารมณ์ ธรรมารมณ์เป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของมโนหรือ”ท่านพระอานนท์ตอบว่า “ดูก่อนท่านกามภู จักษุเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของรูป รูปเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของจักษุหามิได้ ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งสองนั้นเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในจักษุและรูปนั้น ... มโนเป็น

เครื่องเกาะเกี่ยวของธรรมารมณ์ ธรรมารมณ์เป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของมโนหามิได้ ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยมโนและธรรมารมณ์ทั้งสองนั้นเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในมโนและธรรมารมณ์นั้น ดูก่อนท่านกามภู โคดำกับโคขาวเขาผูกติดกันด้วยเชือกหรือด้วยหวายเส้นเดียวกัน หากจะมีบุคคลใดกล่าวว่า ‘โคดำเกี่ยวเนื่องกับโคขาว โคขาวเกี่ยวเนื่องกับโคดำ’ ดังนี้ บุคคลนั้นกล่าวถูกต้องหรือ”“ดูก่อนท่านอานนท์ ไม่ใช่อย่างนั้น โคดำไม่เกี่ยวเนื่องกับโคขาว ทั้งโคขาวก็ไม่เกี่ยวเนื่องกับโคดำ โคดำกับโคขาวนั้นเขาผูกติดกันด้วยเชือกหรือด้วยหวายเส้นเดียวกัน เชือกหรือหวายนั้นต่างหากที่เป็นเครื่องเกี่ยวเนื่องในโคทั้งสองนั้น”

“ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านกามภู จักษุเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของรูป รูปเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของจักษุหามิได้ ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งสองนั้นเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในจักษุและรูปนั้น ... มโนเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของธรรมารมณ์ ธรรมารมณ์เป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของมโนหามิได้ ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยมโนและธรรมารมณ์ทั้งสองนั้นเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในมโนและธรรมารมณ์นั้น”

๗. อุทายีสูตร

ว่าด้วยปัญหาของพระอุทายีภิกษุ

{๓๐๐} [๒๓๔] สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์และท่านพระอุทายีอยู่ที่โฆสิตารามใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเย็น ท่านพระอุทายีออกจากที่พักผ่อนแล้วเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า “ดูก่อนท่านอานนท์ กาย