๘. เอชสูตร ที่ ๒ เล่ม ๑๘

๘. ทุติยเอชาสูตร

ว่าด้วยความหวั่นไหว สูตรที่ ๒

{๑๒๒} [๙๑] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความหวั่นไหวเป็นโรค ความหวั่นไหวเป็นฝี ความหวั่นไหวเป็นลูกศร ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเพราะเหตุนั้นแล ตถาคตจึงเป็นผู้ไม่มีความหวั่นไหว ปราศจากลูกศรอยู่ เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ถ้าแม้ภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงเป็นผู้ไม่มีความหวั่นไหวปราศจากลูกศรอยู่’ ภิกษุก็ไม่พึงสำคัญซึ่งจักษุ ไม่พึงสำคัญในจักษุ ไม่พึงสำคัญแต่จักษุ ไม่พึงสำคัญว่าจักษุเป็นของเราไม่พึงสำคัญซึ่งรูปทั้งหลาย ไม่พึงสำคัญในรูปทั้งหลาย ไม่พึงสำคัญแต่รูป ไม่พึงสำคัญว่ารูปทั้งหลายเป็นของเรา

ไม่พึงสำคัญซึ่งจักขุวิญญาณ ไม่พึงสำคัญในจักขุวิญญาณ ไม่พึงสำคัญแต่จักขุวิญญาณ ไม่พึงสำคัญว่าจักขุวิญญาณเป็นของเรา

ไม่พึงสำคัญซึ่งจักขุสัมผัส ไม่พึงสำคัญในจักขุสัมผัส ไม่พึงสำคัญแต่จักขุสัมผัส ไม่พึงสำคัญว่าจักขุสัมผัสเป็นของเรา

ไม่พึงสำคัญแม้ซึ่งสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้น เพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย ไม่พึงสำคัญแม้ในสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย ไม่พึงสำคัญแม้แต่สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัยไม่พึงสำคัญว่าแม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัยเป็นของเรา’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะภิกษุสำคัญซึ่งสิ่งใด สำคัญในสิ่งใด สำคัญแต่สิ่งใด สำคัญสิ่งใดว่าเป็นของเรา สิ่งนั้นล้วนเป็นอื่นไปจากที่สำคัญนั้น สัตว์โลกผู้ติดข้องอยู่ในภพแม้จะมีความเปลี่ยนแปลงไปเป็นอย่างอื่น ก็ยังเพลิดเพลินภพอยู่นั่นเอง

ไม่พึงสำคัญซึ่งโสตะ... ไม่พึงสำคัญซึ่งฆานะ... ไม่พึงสำคัญซึ่งชิวหา... ไม่พึงสำคัญซึ่งกาย... ไม่พึงสำคัญซึ่งมโน ไม่พึงสำคัญในมโน ไม่พึงสำคัญแต่มโนไม่พึงสำคัญว่ามโนเป็นของเรา

ไม่พึงสำคัญซึ่งธรรมารมณ์ทั้งหลาย ไม่พึงสำคัญในธรรมารมณ์ทั้งหลาย ไม่พึงสำคัญแต่ธรรมารมณ์ ไม่พึงสำคัญว่าธรรมารมณ์ทั้งหลายเป็นของเรา

ไม่พึงสำคัญซึ่งมโนวิญญาณ ... ไม่พึงสำคัญซึ่งมโนสัมผัส...

ไม่พึงสำคัญแม้ซึ่งสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย ไม่พึงสำคัญแม้ในสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย ไม่พึงสำคัญแม้แต่สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย ไม่พึงสำคัญว่าแม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยเป็นของเราดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะ ภิกษุสำคัญซึ่งสิ่งใด สำคัญในสิ่งใด สำคัญแต่สิ่งใด สำคัญสิ่งใดว่าเป็นของเรา สิ่งนั้นล้วนเป็นอื่นไปจากที่สำคัญนั้น สัตว์โลกผู้ติดข้องอยู่ในภพแม้จะมีความเปลี่ยนแปลงไปเป็นอย่างอื่นก็ยังเพลิดเพสินภพอยู่นั้นเอง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงสำคัญซึ่งขันธ์ ธาตุ และอายตนะ ไม่พึงสำคัญในขันธ์ ธาตุ และอายตนะ ไม่พึงสำคัญแต่ขันธ์ ธาตุ และอายตนะ ไม่พึงสำคัญว่าขันธ์ ธาตุ และอายตนะเป็นของเรา

เธอเมื่อไม่สำคัญอย่างนี้ ย่อมไม่ถือมั่นสิ่งอะไร ๆ ในโลก เมื่อไม่ถือมั่นย่อมไม่สะดุ้ง เมื่อไม่สะดุ้ง ย่อมปรินิพพานได้เฉพาะตนทีเดียว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

๙. ปฐมทวยสูตร

ว่าด้วยส่วนสองส่วน สูตรที่ ๑

{๑๒๓} [๙๒] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงส่วนสองส่วนแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง ก็ส่วนสองส่วนเป็นไฉน คือจักษุกับรูป โสตะกับเสียง ฆานะกับกลิ่น ชิวหากับรส กายกับโผฏฐัพพะ มโนกับธรรมารมณ์ นี้เรียกว่าส่วนสองส่วน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราขอปฏิเสธส่วนสองส่วนนี้ แล้วจักบัญญัติส่วนสองส่วนอย่างอื่น” วาจาของผู้นั้นพึงเป็นเพียงคำกล่าวเท่านั้น ครั้นถูกถามเข้าก็คงตอบไม่ได้ และจะอึดอัดใจยิ่งขึ้น ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าถูกถามในสิ่งที่เหลือวิสัย”

๑๐. ทุติยทวยสูตร

ว่าด้วยส่วนสองส่วน สูตรที่ ๒

{๑๒๔} [๙๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยส่วนสองส่วน วิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยส่วนสองส่วนเป็นไฉนคือ จักขุวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุกับรูป จักษุไม่เที่ยง มีความแปรผันมีความเป็นอย่างอื่น รูปไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น ส่วนสองส่วนนี้หวั่นไหว อาพาธ ไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่นจักขุวิญญาณไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น แม้เหตุปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณก็ไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็จักขุวิญญาณที่เกิดขึ้นแล้วเพราะอาศัยปัจจัยอันไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้ที่ไหน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความประจวบกัน ความประชุมกัน ความพร้อมกันแห่งธรรมทั้ง ๓ ประการนี้แล เรียกว่าจักขุสัมผัส