๑. สังโยชนสูตร เล่ม ๑๘

๗. จิตตสังยุต

๑. สัญโญชนสูตร

ว่าด้วยสังโยชน์มีอรรถต่างกันเป็นต้น

{๕๓๗} [๓๔๓] สมัยหนึ่ง ภิกษุผู้เถระมากด้วยกันอยู่ที่อัมพาฏกวัน ใกล้ราวป่ามัจฉิกาสณฑ์ ก็สมัยนั้นแล เมื่อภิกษุผู้เถระมากรูปด้วยกันกลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันภัตตาหารแล้วนั่งชุมนุมกันอยู่ที่โรงกลมได้เกิดมีข้อสนทนาขึ้นมาว่า“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ คือ สังโยชน์ก็ดี สังโยชนียธรรม ก็ดีมีอรรถต่างกัน มีพยัญชนะต่างกัน หรือว่ามีอรรถเหมือนกัน พยัญชนะเท่านั้นที่ต่างกัน”

บรรดาภิกษุผู้เถระเหล่านั้น ภิกษุผู้เถระบางพวกตอบอย่างนี้ว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ คือ สังโยชน์ก็ดี สังโยชนียธรรมก็ดีมีอรรถต่างกันและมีพยัญชนะต่างกัน” บางพวกตอบอย่างนี้ว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ คือ สังโยชน์ก็ดี สังโยชน์ยธรรมก็ดี มีอรรถเหมือนกัน พยัญชนะเท่านั้นที่ต่างกัน”

{๕๓๘} ก็สมัยนั้นแล จิตตคฤหบดีได้ไปยังบ้านส่วยชื่อมิคปถกะด้วยกรณียกิจบางอย่าง ได้สดับข่าวว่า “เมื่อภิกษุผู้เถระมากรูปด้วยกันกลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันภัตตาหารแล้วนั่งชุมนุมกันอยู่ที่โรงกลม ได้เกิดมีข้อสนทนาขึ้นมาว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ คือ สังโยชน์ก็ดี สังโยชนียธรรมก็ดี มีอรรถต่างกัน มีพยัญชนะต่างกัน หรือว่ามีอรรถเหมือนกัน พยัญชนะเท่านั้นที่ต่างกัน’ บรรดาภิกษุผู้เถระเหล่านั้น ภิกษุผู้เถระบางพวกตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ คือ สังโยชน์ก็ดี สังโยชนียธรรม

ก็ดี มีอรรถต่างกันและมีพยัญชนะต่างกัน’ บางพวกตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ คือ สังโยชน์ก็ดี สังโยชนียธรรมก็ดีมีอรรถเหมือนกัน พยัญชนะเท่านั้นที่ต่างกัน”

{๕๓๙} ครั้งนั้นแล จิตตคฤหบดีได้เข้าไปหาภิกษุผู้เถระทั้งหลายถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้นมัสการแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ถามภิกษุผู้เถระทั้งหลายว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญทั้งหลาย กระผมได้สดับข่าวว่า เมื่อภิกษุผู้เถระมากรูปด้วยกันกลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันภัตตาหารแล้วนั่งชุมนุมกันอยู่ที่โรงกลมได้เกิดมีข้อสนทนาขึ้นมาว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ คือสังโยชน์ก็ดี สังโยชนียธรรมก็ดี มีอรรถต่างกัน มีพยัญชนะต่างกัน หรือว่ามีอรรถเหมือนกัน พยัญชนะเท่านั้นที่ต่างกัน’ ภิกษุผู้เถระบางพวกตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ คือ สังโยชน์ก็ดี สังโยชนียธรรมก็ดี มีอรรถต่างกันและมีพยัญชนะต่างกัน’ บางพวกตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ คือ สังโยชน์ก็ดี สังโยชนียธรรมก็ดี มีอรรถเหมือนกัน พยัญชนะเท่านั้นที่ต่างกัน’ ดังนี้หรือ”ภิกษุเหล่านั้นตอบว่า “อย่างนั้น คฤหบดี”

จิตตคฤหบดีได้กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ คือ สังโยชน์ก็ดี สังโยชนียธรรมก็ดี มีอรรถต่างกันและมีพยัญชนะต่างกัน ถ้ากระนั้น กระผมจักอุปมาให้ฟัง เพราะวิญญูชนบางพวกในโลกนี้ย่อมเข้าใจเนื้อความแห่งภาษิตได้แม้ด้วยข้ออุปมา

{๕๔๐} ข้าแต่ท่านผู้เจริญทั้งหลาย โคดำกับโคขาว เขาผูกติดกันไว้ด้วยเชือกหรือด้วยหวายเส้นเดียวกัน หากจะมีบุคคลใดกล่าวว่า ‘โคดำเกี่ยวเนื่องกับโคขาว โคขาวเกี่ยวเนื่องกับโคดำ’ ดังนี้ บุคคลนั้นกล่าวถูกต้องหรือ”

“ไม่ใช่อย่างนั้น คฤหบดี โคดำไม่เกี่ยวเนื่องกับโคขาว ทั้งโคขาวก็ไม่เกี่ยวเนื่องกับโคดำ โคดำกับโคขาวนั้นเขาผูกติดกันไว้ด้วยเชือกหรือด้วยหวายเส้นเดียวกัน เชือกหรือหวายนั้นต่างหากที่เป็นเครื่องเกี่ยวเนื่องในโคทั้งสองนั้น”

“ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จักษุเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของรูปหามิได้ รูปเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของจักษุก็หามิได้ ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งสองนั้นเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในจักษุและรูปนั้น โสตะ เป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของเสียงหามิได้ ... ฆานะเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของกลิ่นหามิได้ ... ชิวหาเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของรสหามิได้ ... กายเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของโผฏฐัพพะหามิได้ ... มโนเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของธรรมารมณ์หามิได้ ธรรมารมณ์เป็นเครื่องเกาะเกี่ยวของมโนก็หามิได้ ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยมโนและธรรมารมณ์ทั้งสองนั้นเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในมโนและธรรมารมณ์นั้น”“ดูก่อนคฤหบดี เป็นลาภของท่าน ท่านได้ดีแล้ว ที่ปัญญาจักษุของท่านหยั่งทราบในพระพุทธพจน์ลึกซึ้ง”

๒. ปฐมอิสิทัตตสูตร

ว่าด้วยอิสิทัตตภิกษุพยากรณ์ปัญหา สูตรที่ ๑

{๕๔๑} [๓๔๔] สมัยหนึ่ง ภิกษุผู้เถระมากรูปด้วยกันอยู่ที่อัมพาฏกวัน ใกล้ราวป่ามัจฉิกาสณฑ์ ครั้งนั้นแล จิตตคฤหบดีได้เข้าไปหาภิกษุผู้เถระเหล่านั้น ครั้นแล้วได้นมัสการแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้อาราธนาว่า “ข้าแต่ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอพระเถระทั้งหลายได้โปรดรับฉันภัตตาหารของกระผมในวันพรุ่งนี้ด้วยเถิด” ภิกษุผู้เถระทั้งหลายได้รับอาราธนาโดยดุษณีภาพ