๖. กามภูสูตร ที่ ๒ เล่ม ๑๘

คำว่า ‘กระแส’ นั่นเป็นชื่อของตัณหา ตัณหา นั้นอันภิกษุผู้เป็นขีณาสพละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้เป็นขีณาสพพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า ‘ตัดกระแสตัณหาขาดแล้ว’ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ราคะ โทสะ โมหะชื่อว่ากิเลสเครื่องผูกพัน กิเลสเครื่องผูกพันเหล่านั้นอันภิกษุผู้ขีณาสพละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำไม่ให้มีในภายหลัง ทำไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้ขีณาสพพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า ‘ผู้ไม่มีกิเลสเครื่องผูกพัน’ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระคาถาประพันธ์ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

เธอจงดูรถอันไม่มีโทษ มีหลังคาขาว มีเพลาเดียว ไม่มี

ทุกข์ แล่นไปถึงที่หมาย ตัดกระแสตัณหาขาด ไม่มีกิเลส

เครื่องผูกพัน

กระผมย่อมรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งพระคาถาประพันธ์นี้ที่พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสไว้โดยย่อได้โดยพิสดารอย่างนี้”

“ดูก่อนคฤหบดี เป็นลาภของท่าน ท่านได้ดีแล้ว ที่ปัญญาจักษุของท่านหยั่งทราบในพระพุทธพจน์ที่ลึกซึ้งนี้”

๖. ทุติยกามภูสูตร

ว่าด้วยพระกามกภูตอบปัญหาเรื่องสังขาร ๓ เป็นต้น

{๕๖๐} [๓๔๘] สมัยหนึ่ง ท่านพระกามภูอยู่ที่อัมพาฏกวัน ใกล้ราวป่ามัจฉิกาสณฑ์ ครั้งนั้นแล จิตตคฤหบดีได้เข้าไปหาท่านพระกามภูถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้นมัสการ นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง จิตตคฤหบดีนั่งเรียบร้อยแล้วได้ถามท่านพระกามภูว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สังขารมีเท่าไรหนอแล”

ท่านพระกามภูตอบว่า “ดูก่อนคฤหบดี สังขารมี ๓ คือ กายสังขาร วจีสังขาร จิตตสังขาร”

{๕๖๑} จิตตคฤหบดีกล่าวว่า “สาธุ ท่านผู้เจริญ” ดังนี้แล้วยินดีชื่นชมภาษิตของท่านพระกามภู แล้วได้ถามปัญหายิ่งขึ้นไปอีกว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็กายสังขารเป็นไฉน วจีสังขารเป็นไฉน จิตตสังขารเป็นไฉน”

{๕๖๒} “ดูก่อนคฤหบดี ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกแลชื่อว่ากายสังขาร วิตกวิจารชื่อว่าวจีสังขาร สัญญาและเวทนาชื่อว่าจิตตสังขาร”

จิตตคฤหบดีกล่าวว่า “สาธุ ท่านผู้เจริญ” ดังนี้แล้วได้ถามปัญหายิ่งขึ้นไปอีกว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็เพราะเหตุไร ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกจึงชื่อว่ากายสังขาร วิตกวิจารชื่อว่าวจีสังขาร สัญญาและเวทนาชื่อว่าจิตตสังขาร”

“ดูก่อนคฤหบดี ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกเป็นสิ่งเกิดที่กาย ธรรมเหล่านี้เนื่องด้วยกาย ฉะนั้น ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกจึงชื่อว่ากายสังขาร บุคคลย่อมตรึกตรองก่อนแล้วจึงเปล่งวาจาภายหลัง ฉะนั้น วิตกวิจารจึงชื่อว่าวจีสังขาร สัญญาและเวทนาเป็นสิ่งเกิดที่จิต ธรรมเหล่านี้เนื่องด้วยจิต ฉะนั้น สัญญาและเวทนาจึงชื่อว่าจิตตสังขาร”

จิตตคฤหบดีกล่าวว่า “สาธุ ท่านผู้เจริญ” ดังนี้แล้วได้ถามปัญหายิ่งขึ้นไปอีกว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติเกิดมีได้อย่างไร”

{๕๖๓} “ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุเมื่อจะเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ ไม่ได้คิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ’ บ้าง ‘เรากำลังเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ’ บ้าง ‘เราเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว’ บ้าง โดยที่แท้ ก่อนแต่จะเข้าท่านได้อบรมจิตที่จะน้อมไปเพื่อความเป็นอย่างนั้น”

{๕๖๔} จิตตคฤหบดีกล่าวว่า “สาธุ ท่านผู้เจริญ” ดังนี้แล้วได้ถามปัญหายิ่งขึ้นไปอีกว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็เมื่อภิกษุเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ ธรรมเหล่าไหนดับก่อน คือ กายสังขาร วจีสังขาร หรือจิตตสังขาร”

“ดูก่อนคฤหบดี เมื่อภิกษุเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ วจีสังขารย่อมดับก่อน ต่อจากนั้นกายสังขารจึงดับ ต่อจากนั้นจิตตสังขารจึงดับ”

{๕๖๕} จิตตคฤหบดีกล่าวว่า “สาธุ ท่านผู้เจริญ” ดังนี้แล้วได้ถามปัญหายิ่งขึ้นไปอีกว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ระหว่างคนที่ตายทำกาละไปแล้วกับภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ ทั้งสองนี้มีความต่างกันอย่างไร”

“ดูก่อนคฤหบดี คนที่ตายทำกาละไปแล้ว มีกายสังขารดับสงบ มีวจีสังขารดับสงบ มีจิตตสังขารดับสงบ มีอายุสิ้นไป ไออุ่นสงบ อินทรีย์แตกกระจาย ส่วนภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ กายสังขารดับสงบ วจีสังขารดับสงบ จิตตสังขารดับสงบ แต่ยังไม่สิ้นอายุ ไออุ่นยังไม่สงบ อินทรีย์ผ่องใส ดูก่อนคฤหบดี ระหว่างคนตายทำกาละไปแล้วกับภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธมีความต่างกันอย่างนี้”

ว่าด้วยสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ

จิตตคฤหบดีกล่าวว่า “สาธุ ท่านผู้เจริญ” ดังนี้แล้วได้ถามปัญหายิ่งขึ้นไปอีกว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็การออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติย่อมมีได้อย่างไร”

{๕๖๖} “ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุเมื่อจะออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ ไม่ได้คิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ’ หรือว่า ‘เรากำลังออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ’ หรือว่า ‘เราออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติแล้ว’ โดยที่แท้ ก่อนแต่จะออก ท่านได้อบรมจิตที่น้อมเข้าไปเพื่อความเป็นอย่างนั้น”{๕๖๗} จิตตคฤหบดีกล่าวว่า “สาธุ ท่านผู้เจริญ” ดังนี้แล้วได้ถามปัญหายิ่งขึ้นไปอีกว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็เมื่อภิกษุออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ ธรรมเหล่าไหนเกิดก่อน คือ กายสังขาร วจีสังขาร หรือจิตตสังขาร”

“ดูก่อนคฤหบดี เมื่อภิกษุออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัต ิจิตตสังขารเกิดก่อน ต่อจากนั้นกายสังขารจึงเกิด ต่อจากนั้นวจีสังขารจึงเกิด”

{๕๖๘} จิตตคฤหบดีกล่าวว่า “สาธุ ท่านผู้เจริญ” ดังนี้แล้วได้ถามปัญหายิ่งขึ้นไปอีกว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ผัสสะเท่าไรย่อมถูกต้องภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ”

“ดูก่อนคฤหบดี ผัสสะ๓ คือ สุญญตผัสสะ อนิมิตตผัสสะ และ อัปปณิหิตผัสสะย่อมถูกต้องภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ”

{๕๖๙} จิตตคฤหบดีกล่าวว่า “สาธุ ท่านผู้เจริญ” ดังนี้แล้วได้ถามปัญหายิ่งขึ้นไปอีกว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็จิตของภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติย่อมเป็นธรรมชาติน้อมไปสู่อะไร โน้มไปสู่อะไร โอนไปสู่อะไร”

“ดูก่อนคฤหบดี จิตของภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติย่อมเป็นธรรมชาติน้อมไปสู่วิเวก โน้มไปสู่วิเวก โอนไปสู่วิเวก”

{๕๗๐} จิตตคฤหบดีกล่าวว่า “สาธุ ท่านผู้เจริญ” ดังนี้แล้วยินดีชื่นชมภาษิตของท่านพระกามภู แล้วได้ถามปัญหายิ่งขึ้นไปอีกว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ธรรมเท่าไรย่อมมีอุปการะมากแก่สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ”

“ดูก่อนคฤหบดี ท่านถามปัญหาที่ควรจะถามก่อนช้าไปหน่อย แต่ว่าอาตมาจักตอบปัญหาแก่ท่าน ดูก่อนคฤหบดี ธรรม ๒ อย่าง คือ สมถะและวิปัสสนาย่อมมีอุปการะมากแก่สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ”

๗. โคทัตตสูตร

ว่าด้วยพระโคทัตตะถามจิตตคฤหบดีเรื่องเจโตวิมุตติ ๔

{๕๗๑} [๓๔๙] สมัยหนึ่ง ท่านพระโคทัตตะอยู่ที่อัมพาฏกวัน ใกล้ราวป่ามัจฉิกาสณฑ์ ครั้งนั้นแล จิตตคฤหบดีได้เข้าไปหาท่านพระโคทัตตะถึงที่อยู่ครั้นแล้ว ได้นมัสการแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นคฤหบดีนั่งเรียบร้อยแล้ว ท่านพระโคหัตตะได้ถามว่า “ท่านคฤหบดี ธรรมเหล่านี้ คือ อัปปมาณาเจโตวิมุตติ อากิญจัญญาเจโตวิมุตติ สุญญตาเจโตวิมุตติ และอนิมิตตาเจโตวิมุตติ มีอรรถต่างกัน มีพยัญชนะต่างกัน หรือว่ามีอรรถเหมือนกัน พยัญชนะเท่านั้นที่ต่างกัน”