๒. คิลานสูตร ที่ ๒ เล่ม ๑๘

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้”

“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในจักษุ ... ทั้งในมโน เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัดย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว ภิกษุนั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ก็แลเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ ธรรมจักษุอันปราศจากธุลีไม่มีมลทินได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา”

๒. ทุติยคิลานสูตร

ว่าด้วยเสด็จเยี่ยมภิกษุอาพาธ สูตรที่ ๒

{๙๐} [๗๕] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในวิหารโน้นมีภิกษุใหม่รูปหนึ่งไม่ปรากฏชื่อเสียง อาพาธเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยความเอ็นดูเสด็จไปเยี่ยมภิกษุนั้นด้วยเถิด”ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับว่าภิกษุใหม่และเป็นไข้ ก็ทรงทราบชัดว่า “เป็นภิกษุไม่ปรากฏชื่อเสียง” จึงเสด็จเข้าไปเยี่ยมภิกษุนั้น ภิกษุ

นั้นได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแต่ไกล ครั้นแล้วปูลาดอาสนะไว้ที่เตียงครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะภิกษุนั้นว่า “อย่าเลย ภิกษุ เธออย่าปูลาดอาสนะที่เตียงเลย อาสนะที่เขาจัดไว้เหล่านี้ก็มีอยู่ เราจักนั่งบนอาสนะนั้น” พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งบนอาสนะซึ่งเขาจัดไว้ ครั้นแล้วได้ตรัสถามภิกษุนั้นว่า “ดูก่อนภิกษุ เธอยังพอทนได้อยู่หรือ พอยังอัตภาพให้ เป็นไปได้อยู่หรือทุกขเวทนาค่อยทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ อาการค่อยคลายลง ไม่รุนแรงขึ้นหรือ”ภิกษุนั้นกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ได้อยู่ ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้อยู่ ทุกขเวทนาของข้าพระองค์กล้านัก มีแต่กำเริบ ไม่ทุเลาลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ เธอไม่มีความรำคาญใจ ไม่มีความเดือดร้อนใจใด ๆ หรือ”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มีความรำคาญใจ มีความเดือดร้อนใจไม่น้อยเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ เธอตำหนิตนเองโดยศีลไม่ได้บ้างไหม”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ตำหนิตนเองโดยศีลไม่ได้เลยพระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ ถ้าเธอตำหนิตนเองโดยศีลก็ไม่ได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น เธอจะมีความรำคาญใจ มีความเดือดร้อนใจไปทำไมเล่า”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ยังไม่รู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเพื่อสีลวิสุทธิเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ ถ้าเธอยังไม่รู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่อสีลวิสุทธิไซร้ เมื่อเป็นเช่นนั้น เธอรู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่ออะไรเล่า”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วเพื่ออนุปาทาปรินิพพาน พระพุทธเจ้าข้า”

“สาธุ สาธุ ภิกษุ ดีแล้วภิกษุ ที่เธอรู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่ออนุปาทาปรินิพพาน ดูก่อนภิกษุ เพราะว่าธรรมที่เราแสดงแล้วล้วนมุ่งหมายเพื่ออนุปาทาปรินิพพาน{๙๑} ดูก่อนภิกษุ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“โสตะ... ฆานะ... ชิวหา... กาย... มโนเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้”

“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในจักษุ ... ทั้งในมโนเมื่อเบื่อหน่ายย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว ภิกษุนั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้า ก็แลเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ จิตของภิกษุนั้นได้หลุดพ้นจากอาสวะแล้วเพราะไม่ถือมั่นฉะนี้แล

๓. ราธอนิจจสูตร

ว่าด้วยทรงแสดงอนิจจธรรมแก่ราธภิกษุ

{๙๒} [๗๖] ครั้งนั้นแล ท่านพระราธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ พอที่ข้าพระองค์ได้ฟังแล้วจะพึงปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่เถิด พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนราธะ สิ่งใดไม่เที่ยง เธอพึงละความพอใจในสิ่งนั้นเสีย ดูก่อนราธะ อะไรเล่าไม่เที่ยง จักษุแลไม่เที่ยงเธอพึงละความพอใจในจักษุนั้นเสีย รูป... จักขุวิญญาณ... จักขุสัมผัส... แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัยก็ไม่เที่ยง เธอพึงละความพอใจในเวทนานั้นเสีย ... มโนไม่เที่ยง เธอพึงละความพอใจในมโนนั้นเสีย ธรรมารมณ์ ... มโนวิญญาณ ... มโนสัมผัส ... แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยไม่เที่ยง เธอพึงละความพอใจในเวทนานั้นเสีย ดูก่อนราธะสิ่งใดแลไม่เที่ยง เธอพึงละความพอใจในสิ่งนั้นเสีย”

๔. ราธทุกขสูตร

ว่าด้วยความแสดงทุกขธรรมแก่ราธภิกษุ

{๙๓} [๗๗] ... “ดูก่อนราธะ สิ่งใดเป็นทุกข์ เธอพึงละความพอใจในสิ่งนั้นเสียดูก่อนราธะ อะไรเล่าเป็นทุกข์ จักษุแลเป็นทุกข์ เธอพึงละความพอใจในจักษุนั้นเสีย รูป... จักขุวิญญาณ... จักขุสัมผัส... แม้สุขเวทนา