๗. หาลิททกานิสูตร เล่ม ๑๘

มีอยู่แล คฤหบดี มโนธาตุ ธรรมารมณ์อันน่าพอใจ และมโนวิญญาณสุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนา มีอยู่แล คฤหบดี มโนธาตุ ธรรมารมณ์อันไม่น่าพอใจ และมโนวิญญาณ ทุกขเวทนา ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนา มีอยู่แล คฤหบดีมโนธาตุ ธรรมารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา และมโนวิญญาณ อทุกขมสุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนา ดูก่อนคฤหบดี พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสความต่างแห่งธาตุไว้ด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้”

๗. หาลิททกานิสูตร

ว่าด้วยความต่างแห่งผัสสะเป็นต้น

{๒๐๑} [๑๓๐] สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ที่สังปวัตตบรรพต ใกล้กุลฆรนคร แคว้นอวันตี ครั้งนั้นแล หาลิททกานิคฤหบดีเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ... ครั้นแล้วได้ถามท่านพระมหากัจจานะว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘ความต่างกันแห่งผัสสะย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างกันแห่งธาตุ ความต่างกันแห่งเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างกันแห่งผัสสะ’ ดังนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ความต่างกันแห่งผัสสะย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างกันแห่งธาตุ ความต่างกันแห่งเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างกันแห่งผัสสะอย่างไรหนอแล”{๒๐๒} ท่านมหากัจจานะตอบว่า “ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘รูปอย่างนี้น่าพอใจ’ สุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักขุวิญญาณและผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนา อนึ่ง ภิกษุเห็นรูปด้วยจักษุอย่างนั้นแล้วย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘รูปอย่างนี้ไม่น่าพอใจ’ ทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักขุวิญญาณและผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนา อีกประการหนึ่ง ภิกษุเห็นรูปด้วยจักษุอย่างนั้นแล้วย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘รูปอย่าง

นี้เป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา’ อทุกขมสุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักขุวิญญาณและผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนา

ยังมีอีก คฤหบดี ภิกษุฟังเสียงด้วยโสตะแล้ว... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะแล้ว... ลิ้มรสด้วยชิวหาแล้ว... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายแล้ว...

ยังมีอีก คฤหบดี ภิกษุรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘ธรรมารมณ์อย่างนี้น่าพอใจ’ สุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยมโนวิญญาณและผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนา อนึ่ง ภิกษุรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนอย่างนั้นแล้ว ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘ธรรมารมณ์อย่างนี้ไม่น่าพอใจ’ ทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยมโนวิญญาณและผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนา อีกประการหนึ่ง ภิกษุรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้ายมโนอย่างนั้นแล้วย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘ธรรมารมณ์อย่างนี้เป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา’ อทุกขมสุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยมโนวิญญาณและผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนาดูก่อนคฤหบดี ความต่างกันแห่งผัสสะย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างกันแห่งธาตุ ความต่างกันแห่งเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างกันแห่งผัสสะ ด้วยประการอย่างนี้แล”

๘. นกุลปิตุสูตร

ว่าด้วยเหตุปัจจัยที่ทำให้สัตว์ไม่ปรินิพพานและปรินิพพาน

{๒๐๓} [๑๓๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ เภสกฬาวัน อันเป็นที่พระราชทานอภัยแก่มฤค ใกล้สุงสุมารคิรีนคร ในแคว้นภัคคะ ครั้งนั้นแล นกุลบิดาคฤหบดีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานไม่ได้ในปัจจุบัน อนึ่ง อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานได้ในปัจจบัน”