๘. นกุลปิตุสูตร เล่ม ๑๘

นี้เป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา’ อทุกขมสุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักขุวิญญาณและผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนา

ยังมีอีก คฤหบดี ภิกษุฟังเสียงด้วยโสตะแล้ว... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะแล้ว... ลิ้มรสด้วยชิวหาแล้ว... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายแล้ว...

ยังมีอีก คฤหบดี ภิกษุรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘ธรรมารมณ์อย่างนี้น่าพอใจ’ สุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยมโนวิญญาณและผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนา อนึ่ง ภิกษุรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนอย่างนั้นแล้ว ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘ธรรมารมณ์อย่างนี้ไม่น่าพอใจ’ ทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยมโนวิญญาณและผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนา อีกประการหนึ่ง ภิกษุรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้ายมโนอย่างนั้นแล้วย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘ธรรมารมณ์อย่างนี้เป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา’ อทุกขมสุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยมโนวิญญาณและผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนาดูก่อนคฤหบดี ความต่างกันแห่งผัสสะย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างกันแห่งธาตุ ความต่างกันแห่งเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยความต่างกันแห่งผัสสะ ด้วยประการอย่างนี้แล”

๘. นกุลปิตุสูตร

ว่าด้วยเหตุปัจจัยที่ทำให้สัตว์ไม่ปรินิพพานและปรินิพพาน

{๒๐๓} [๑๓๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ เภสกฬาวัน อันเป็นที่พระราชทานอภัยแก่มฤค ใกล้สุงสุมารคิรีนคร ในแคว้นภัคคะ ครั้งนั้นแล นกุลบิดาคฤหบดีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานไม่ได้ในปัจจุบัน อนึ่ง อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานได้ในปัจจบัน”

{๒๐๔} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนคฤหบดี รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ... (ข้อความต่อไปพึงขยายเหมือนกับเวสาลีสูตร ข้อ ๑๒๔ ข้างต้น) ดูก่อนคฤหบดีนี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานได้ในปัจจุบัน”

๙. โลหิจจสูตร

ว่าด้วยพราหมณ์ผู้ระลึกถึงธรรมของพราหมณ์ได้เป็นผู้สูงสุด

{๒๐๕} [๑๓๒] สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ที่อรัญญกุฎี ใกล้มักกรกฎนคร ในแคว้นอวันตี ครั้งนั้นแล พวกมาณพคนหาฟืนหลายคนซึ่งเป็นอันเตวาสิกของโลหิจจพราหมณ์พากันเข้าไปยังอรัญญกุฎีของท่านมหากัจจานะ ครั้นแล้วเดินวนเวียนดูไปรอบ ๆ กุฎี เล่นเสเลยยกกีฬา ส่งเสียงดังเอ็ดอึงอยู่ด้วยเข้าใจว่า“สมณะโล้นเหล่านี้เป็นเชื้อแถวคฤหบดี เป็นพวกคนดำ เป็นเหล่ากอเกิดแต่เท้าแห่งพรหม เป็นพวกที่ชาวภารตะ เหล่านี้สักการะ เคารพนับถือ บูชา ยำเกรง”ครั้งนั้นแล ท่านมหากัจจานะออกจากวิหารแล้วได้กล่าวกะมาณพเหล่านั้นว่า “ดูก่อนมาณพทั้งหลาย พวกเธออย่าได้ส่งเสียงไป ฉันจักกล่าวธรรมแก่พวกเธอ” เมื่อท่านพระมหากัจจานะกล่าวอย่างนี้แล้ว มาณพเหล่านั้นก็ได้พากันนิ่งอยู่

ต่อจากนั้นแล ท่านพระมหากัจจานะได้กล่าวกะมาณพเหล่านั้นด้วยคาถาทั้งหลายว่า

{๒๐๖} พราหมณ์เหล่าใดระลึกถึงธรรมเนียมดั้งเดิมของ

พราหมณ์ได้ พราหมณ์เหล่านั้นถือว่าเป็นผู้สูงสุดโดยศีล เป็น