๔. ปฐมสังคามวัตถุสูตร เล่ม ๑๕

มนุษย์ผู้มีสติอยู่ทุกเมื่อ รู้ประมาณในโภชนะที่ได้แล้ว ย่อมมีเวทนาเบาบาง เขาย่อมแก่ช้า ครองอายุได้ยืนนาน

{๓๖๗} ต่อจากนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลดำรงพระชนม์อยู่โดยมีพระกระยาหารหนึ่งทะนานข้าวสุกเป็นอย่างมากเป็นลำดับมา จึงต่อมาพระเจ้าปเสนทิโกศลทรงมีพระวรกายกระปรี้กระเปร่าดี ทรงลูบพระวรกายด้วยฝ่าพระหัตถ์ ทรงเปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงอนุเคราะห์เราด้วยประโยชน์ทั้งสอง คือ ประโยชน์ในชาตินี้และประโยชน์ในชาติหน้าแล้วหนอ”

๔. ปฐมสังคามวัตถุสูตร

ว่าด้วยผู้ชนะย่อมก่อเวร

{๓๖๘} [๑๒๕] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ครั้งนั้นแล พระเจ้าอชาตศัตรูพระเจ้าแผ่นดินมคธผู้เป็นโอรสของพระนางเวเทหิ ทรงตระเตรียมจตุรงคินีเสนา ยกไปรุกรานพระเจ้าปเสนทิโกศลถึงแคว้นกาสี

พระเจ้าปเสนทิโกศลได้ทรงสดับข่าวว่าพระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรทรงตระเตรียมจตุรงคินีเสนายกมารุกรานเราถึงแคว้นกาสี ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลจึงทรงจัดจตุรงคินีเสนายกออกไปประจัญหน้ากับพระเจ้าแผ่นดินมคธอชาตศัตรูเวเทหิบุตรที่แคว้นกาสีเอง ครั้งนั้น พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรกับพระเจ้าปเสนทิโกศลทรงทำสงครามกันแล้ว ก็แลในสงครามครั้งนั้น พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรทรงชนะพระเจ้าปเสนทิโกศล ฝ่ายพระเจ้าปเสนทิโกศลผู้ปราชัยก็เสด็จล่าทัพกลับพระนครสาวัตถีราชธานีของพระองค์

{๓๖๙} ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า ภิกษุเป็นจำนวนมากครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี เที่ยวบิณฑบาตไปในพระนครสาวัตถี กลับจากบิณฑบาตในเวลาภายหลังฉันภัตตาหารเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลเล่าเรื่องแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรทรงตระเตรียมจตุรงคินีเสนายกมารุกรานพระเจ้าปเสนทิโกศลถึงแคว้นกาสี ฝ่ายพระเจ้าปเสนทิโกศลได้ทรงสดับข่าวว่าพระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรทรงตระเตรียมจตุรงคินีเสนายกมารุกรานเราถึงแคว้นกาสี

ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลจึงทรงจัดจตุรงคินีเสนายกออกไปประจัญหน้ากับพระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรที่แคว้นกาสีเอง ครั้งนั้น พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรกับพระเจ้าปเสนทิโกศลทรงทำสงครามกันแล้ว ก็แลในสงครามครั้งนั้น พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรทรงชนะพระเจ้าปเสนทิโกศล ฝ่ายพระเจ้าปเสนทิโกศลผู้ปราชัยก็เสด็จล่าทัพกลับพระนครสาวัตถีราชธานีของพระองค์ พระพุทธเจ้าข้า”{๓๗๐} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรมีมิตรชั่ว มีสหายชั่ว มีจิตน้อมไปในคนชั่ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฝ่ายพระเจ้าปเสนทิโกศลทรงมีมิตรดี มีสหายดี มีจิตน้อมไปในคนดี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วันนี้พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงแพ้มาแล้วอย่างนี้จักบรรทมเป็นทุกข์ตลอดราตรีนี้”

{๓๗๑} พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

ผู้ชนะย่อมก่อเวร ผู้แพ้ย่อมนอนเป็นทุกข์ ละความชนะและความแพ้ได้แล้ว ย่อมสงบระงับนอนเป็นสุข

๕. ทุติยสังคามวัตถุสูตร

ว่าด้วยความแพ้และความชนะ

{๓๗๒} [๑๒๖] ครั้งนั้นแล พระเจ้าอชาตศัตรูพระเจ้าแผ่นดินมคธผู้เป็นพระโอรสของพระนางเวเทหิทรงตระเตรียมจตุรงคินีเสนายกไปรุกรานพระเจ้าปเสนทิโกศลถึงแคว้นกาสี

พระเจ้าปเสนทิโกศลได้ทรงสดับข่าวว่าพระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรพระเจ้าแผ่นดินมคธ ทรงตระเตรียมจตุรงคินีเสนายกมารุกรานเราถึงแคว้นกาสี ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลจึงทรงจัดจตุรงคินีเสนายกออกไปประจัญหน้ากับพระเจ้าแผ่นดินมคธอชาตศัตรูเวเทหิบุตรที่แคว้นกาสีเอง

{๓๗๓} ครั้งนั้น พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรกับพระเจ้าปเสนทิโกศลทรงทำสงครามกันแล้ว ก็แลในสงครามครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงชนะพระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตร และทรงจับพระพระเจ้าอชาตศัตรูได้ทั้งเป็น

ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลได้มีพระดำริว่า “ถึงแม้พระเจ้าอชาศัตรูเวเทหิบุตรนี้จะประทุษร้ายเราผู้มิได้ประทุษร้าย แต่เธอก็ยังเป็นพระภาคิไนยของเรา อย่ากระนั้นเลย เราควรยึดพลช้าง พลม้า พลรถ และพลราบของเธอไว้ทั้งหมดแล้วปล่อยเธอไปทั้งเป็น”

ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงยึดพลช้าง พลม้า พลรถ และพลราบของพระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรไว้ทั้งหมดแล้วทรงปล่อยพระองค์ไปทั้งเป็น

{๓๗๔} ครั้งนั้นแล ภิกษุเป็นจำนวนมากครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี เที่ยวบิณฑบาตไปในพระนครสาวัตถี กลับจากบิณฑบาตในเวลาภายหลังฉันภัตตาหารแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลเล่าเรื่องแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรทรงตระเตรียม