ภิกขุสูตร เล่ม ๑๙

๓. ภิกขุสูตร

ว่าด้วยการเจริญสติปัฏฐาน ๔ โดยส่วน ๓

{๖๘๕} [๓๖๙] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า{๖๘๖} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้โปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังแล้วพึงปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานด้วยเถิด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ก็โมฆบุรุษ บางพวกในโลกนี้ย่อมเชื้อเชิญเราอย่างนี้แหละ และเมื่อเรากล่าวธรรมแล้ว ย่อมสำคัญเราว่าเป็นผู้ควรติดตามไปเท่านั้น”

ภิกษุนั้นทูลวิงวอนว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้โปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด ขอพระสุคตเจ้าได้โปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด ไฉนข้าพระองค์จึงจะรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้บ้าง ไฉนข้าพระองค์จึงจะเป็นทายาทแห่งพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้บ้าง”{๖๘๗} “ดูก่อนภิกษุ เพราะเหตุนั้นแหละ เธอจงชำระเบื้องต้นของกุศลธรรมให้บริสุทธิ์ก่อน ก็เบื้องต้นของกุศลธรรมคืออะไร คือศีลที่บริสุทธิ์ดีและความ

เห็นที่ตรง เมื่อใดศีลของเธอจักบริสุทธิ์ดี และความเห็นของเธอตรงได้ เมื่อนั้น เธออาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้วพึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ โดยส่วน ๓

สติปัฏฐาน ๔ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) {๖๘๘} เธอจงพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย จงพิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย จงพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย(๒) เธอจงพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาภายในอยู่ ... จงพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาภายนอกอยู่ ... จงพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งภายใน ทั้งภายนอกอยู่ ...

(๓) เธอจงพิจารณาเห็นจิตในจิตภายในอยู่ ... จงพิจารณาเห็นจิตในจิตภายนอกอยู่ ... จงพิจารณาเห็นจิตในจิตทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ ...

(๔) เธอจงพิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายในอยู่ ... จงพิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายนอกอยู่ ... จงพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย

{๖๘๙} ดูก่อนภิกษุ เมื่อใดเธอจักอาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้วเจริญสติปัฏฐาน ๔ เหล่านี้โดยส่วน ๓ อย่างนี้ได้ เมื่อนั้นเธอพึงหวังความเจริญในกุศลธรรมทั้งหลายอย่างเดียวตลอดคืนหรือวันที่จักมาถึงได้ ไม่มีความเสื่อมเลย”

{๖๙๐} ครั้งนั้นแล ภิกษุนั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้า ลุกจากอาสนะถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วหลีกไปครั้งนั้นแล เธอปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพาน ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ซึ่งกุลบุตรทั้งหลายผู้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้วพรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ดังนี้ ก็แลภิกษุนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในจำนวนพระอรหันต์ทั้งหลาย

๔. สาลสูตร

ว่าด้วยการเจริญสติปัฏฐาน ๔

{๖๙๑}[๓๗๐] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ หมู่บ้านพราหมณ์ชื่อโกศลคาม ในแคว้นโกศล ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายที่เป็นนวกะ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้ อันเธอทั้งหลายพึงให้สมาทาน พึงให้ตั้งอยู่ พึงให้ดำรงมั่น ในการเจริญสติปัฏฐาน ๔ สติปัฏฐาน ๔ คืออะไรบ้าง คือ (พึงให้สมาทาน พึงให้ตั้งอยู่ พึงให้ดำรงมั่น ในการเจริญสติปัฏฐาน ๔ ว่า){๖๙๑} ‘มาเถิด ผู้มีอายุทั้งหลาย พวกเธอจงพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีธรรมเอกผุดขึ้น มีจิตผ่องใส มีจิตตั้งมั่น มีจิตมีอารมณ์เดียว อยู่ เพื่อรู้กายตามความเป็นจริง ๑