คิลานสูตร เล่ม ๑๙

มีรสเผ็ดจัด... มีรสหวานจัด... มีรสเฝื่อน... มีรสไม่เฝื่อน... มีรสเค็ม...’ หรือว่า ‘วันนี้ กับข้าวของเรามีรสจืดท่านชอบใจ ท่านรับกับข้าวที่มีรสจืด ท่านหยิบเอากับข้าวที่มีรสจืดมาก ท่านชมกับข้าวที่มีรสจืด’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พ่อครัวผู้เป็นบัณฑิต ฉลาด เฉียบแหลมนั้นย่อมได้เครื่องนุ่งห่ม ได้ค่าจ้าง ได้รางวัล ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าพ่อครัวนั้นเป็นบัณฑิต ฉลาด เฉียบแหลมสังเกตรสอาหารของตน ฉันใด

{๗๐๗} ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้เป็นบัณฑิต ฉลาด เฉียบแหลมพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ จิตย่อมตั้งมั่น ละอุปกิเลสได้ เธอย่อมสำเหนียกนิมิตนั้นได้ เธอพิจารณาเห็นเวทนา ... พิจารณาเห็นจิตในจิต ... พิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ จิตย่อมตั้งมั่น ละอุปกิเลสได้ เธอย่อมสำเหนียกนิมิตนั้นได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เป็นบัณฑิต ฉลาด เฉียบแหลมนั้นย่อมได้ ธรรมเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน และได้สติสัมปชัญญะ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าภิกษุนั้นเป็นบัณฑิต ฉลาด เฉียบแหลมสำเหนียกนิมิต แห่งจิตของตน”

๙. คิลานสูตร

ว่าด้วยทรงพระประชวร

{๗๐๘} [๓๗๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ เวฬุวคาม ใกล้พระนครเวสาลี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “มาเถิด

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเข้าจำพรรษากันตามมิตร ตามสหาย ตามพวกรอบ ๆ พระนครเวสาลีเถิด ถึงเราก็จะเข้าจำพรรษาที่เวฬุวคามนี้เหมือนกัน” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว เข้าจำพรรษากัน ตามมิตร ตามสหาย ตามพวกรอบ ๆ พระนครเวสาลี ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าจำพรรษาที่เวฬุวคามนั้นแหละ

{๗๐๙} ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าจำพรรษาแล้ว เกิดประชวรอย่างหนัก เกิดเวทนาอย่างแรงถึงใกล้จะปรินิพพาน นัยว่า ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำรงสติสัมปชัญญะ ทรงอดกลั้นไม่พรั่นพรึง ครั้งนั้นแล พระองค์ทรงดำริว่า “การที่เรายังไม่บอกภิกษุผู้อุปัฏฐาก ยังไม่อำลาภิกษุสงฆ์ แล้วปรินิพพานเสียนั้น หาสมควรแก่เราไม่ ไฉนหนอ เราพึงขับไล่อาพาธนี้ เสียด้วยวิริยะ แล้วดำรงชีวิตสังขารอยู่ต่อไป” ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงขับไล่พระประชวรนั้นด้วยวิริยะ แล้วทรงดำรงชีวิตสังขารอยู่ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหายจากพระประชวรแล้ว ทรงหายจากพระประชวรได้ไม่นาน ได้ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ในร่มพระวิหาร

{๗๑๐} ลำดับนั้นแล ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอดทน ข้าพระองค์เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังพระอัตภาพให้เป็นไปแล้ว กายของข้าพระองค์ประหนึ่งจะงอมระงมไปด้วย แม้ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่ข้าพระองค์ แม้ธรรมทั้งหลายก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์เพราะความประชวรของพระผู้มีพระภาคเจ้า แต่ข้าพระองค์มาเบาใจอยู่หน่อยหนึ่งว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าจักยังไม่เสด็จปรินิพพาน จนกว่าจะทรงปรารภภิกษุสงฆ์แล้วตรัสพระพุทธพจน์อย่างใดอย่างหนึ่งก่อน”

ทรงแนะนำให้มีตนเป็นเกาะเป็นที่พึ่ง

{๗๑๑} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ ก็บัดนี้ ภิกษุสงฆ์จะยังมาหวังอะไรในตัวเราอีกเล่า ธรรมเราก็แสดงแล้ว ทำจนไม่ให้มีภายใน ไม่ให้มีภายนอก กำมือของอาจารย์ ในธรรมทั้งหลายก็ไม่มีสำหรับตถาคต ผู้ใดจะพึงมีความดำริฉะนี้ว่า ‘เราจักบริหารภิกษุสงฆ์’ หรือว่า ‘ภิกษุสงฆ์จะเชิดชูเรา’ ดังนี้ ผู้นั้นจะพึงปรารภภิกษุสงฆ์แล้วกล่าวคำอย่างใดอย่างหนึ่งแน่นอน ดูก่อนอานนท์ ตถาคตมิได้มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักบริหารภิกษุสงฆ์’ หรือว่า ‘ภิกษุสงฆ์จะเชิดชูเรา’ ดังนี้ ตถาคตนั้นจักปรารภภิกษุสงฆ์แล้ว กล่าวคำอย่างใดอย่างหนึ่งทำไมอีกเล่า ก็บัดนี้แลเราก็แก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับแล้ว วัยของเราเวียนมาถึง ๘๐ ปีแล้ว อานนท์เอ๋ย เกวียนเก่ายังจะใช้ไปได้ก็เพราะการซ่อมแซมด้วยไม้ไผ่ ฉันใด กายของตถาคตก็ฉันนั้นเหมือนกัน ยังเป็นไปได้อยู่เหมือนเกวียนเก่าที่ซ่อมแซมแล้วด้วยไม้ไผ่ฉะนั้นดูก่อนอานนท์ สมัยใดตถาคตเข้าเจโตสมาธิอันไม่มีนิมิตเพราะไม่ใส่ใจถึงนิมิตทั้งปวง เพราะดับเวทนาบางอย่างอยู่ สมัยนั้นกายของตถาคตย่อม

ผาสุก ดูก่อนอานนท์ เพราะฉะนั้นแหละ {๗๑๒} เธอทั้งหลายจงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง อย่ามีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง คือ จงมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง อย่ามีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่กันเถิด

ดูก่อนอานนท์ ก็อย่างไรเล่า ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง คือ มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่ ... ย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ... ย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ อย่างนี้แล อานนท์ ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้มีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง คือ มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ดูก่อนอานนท์ ก็ภิกษุเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่มีในบัดนี้ก็ดี ในเวลาที่เราล่วงไปแล้วก็ดี จักเป็นผู้มีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง คือ มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง บรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุผู้ใคร่ต่อการศึกษาจักเป็นผู้เลิศที่สุด”

๑๐. ภิกขุนูปัสสยสูตร

ว่าด้วยผู้มีจิตตั้งมั่นในสติปัฏฐาน ๔ ย่อมรู้คุณวิเศษ

{๗๑๔} [๓๗๖] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ท่านพระอานนท์ครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปยังที่พำนักของภิกษุณีแห่งหนึ่ง ครั้นแล้วนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ครั้งนั้นแล ภิกษุณีหลายรูปเข้าไปหาท่านพระอานนท์ ครั้นแล้วได้นมัสการ