วิภังคสูตร เล่ม ๑๙

๘. วิภังคสูตร

ว่าด้วยอริยมรรค ๘

{๓๓} [๘] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดง จักจำแนกอริยมรรคมีองค์ ๘ แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังอริยมรรคนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นไฉน คือ

(๑) สัมมาทิฏฐิ ความเห็นชอบ

(๒) สัมมาสังกัปปะ ความดำริชอบ

(๓) สัมมาวาจา การเจรจาชอบ

(๔) สัมมากัมมันตะ การงานชอบ

(๕) สัมมาอาชีวะ การเลี้ยงชีพชอบ

(๖) สัมมาวายามะ ความพยายามชอบ

(๗) สัมมาสติ ความระลึกชอบ

(๘) สัมมาสมาธิ ความตั้งใจมั่นชอบ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๓๔} ก็สัมมาทิฏฐิเป็นไฉน คือ ความรู้ในทุกข์ ความรู้ในเหตุเกิดแห่งทุกข์ ความรู้ในการดับแห่งทุกข์ ความรู้ในข้อปฏิบัติอันให้ถึงความดับแห่งทุกข์ นี้แลเรียกว่าสัมมาทิฏฐิดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๓๕} ก็สัมมาสังกัปปะเป็นไฉน คือ ความดำริในการออกจากกาม ความดำริในอันไม่พยาบาท ความดำริในอันไม่เบียดเบียน นี้แลเรียกว่าสัมมาสังกัปปะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๓๖} ก็สัมมาวาจาเป็นไฉน คือ เจตนางดเว้นจากการพูดเท็จ เจตนางดเว้นจากการพูดส่อเสียด เจตนางดเว้นจากการพูดคำหยาบ เจตนางดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ นี้แลเรียกว่าสัมมาวาจา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย{๓๗} ก็สัมมากัมมันตะเป็นไฉน คือ เจตนางดเว้นจากปาณาติบาต (การฆ่าสัตว์) เจตนางดเว้นจากอทินนาทาน (การลักทรัพย์) เจตนางดเว้นจากอพรหมจรรย์ นี้แลเรียกว่าสัมมากัมมันตะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๓๘} ก็สัมมาอาชีวะเป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ละการเลี้ยงชีวิตที่ผิด ดำเนินชีวิตอยู่ด้วยการเลี้ยงชีพที่ชอบ นี้แลเรียกว่าสัมมาอาชีวะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๓๙} สัมมาวายามะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว ย่อมทำฉันทะให้เกิดพยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดขึ้นให้เกิดขึ้น ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย

เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว นี้แลเรียกว่าสัมมาวายามะดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๔๐} ก็สัมมาสติเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อม พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและ

โทมนัสในโลกเสียได้ ย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ นี้แลเรียกว่าสัมมาสติ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๔๑} ก็สัมมาสมาธิเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอเข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ เธอมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ เธอเข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาเพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ นี้แลเรียกว่าสัมมาสมาธิ”

๙. สูกุสตร

ว่าด้วยมรรคภาวนาที่ตั้งใจผิดและตั้งใจลูก

{๔๒} [๙] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเดือยข้าวสาลีหรือเดือยข้าวเหนียวที่บุคคลตั้งไว้ไม่ตรง จักตำมือหรือเท้าที่ไปกระทบเข้า หรือทำให้ห้อเลือดเอาได้ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเดือยข้าวนั้นวางไว้ไม่ตรง ฉันใด ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ที่จักทำลายอวิชชา จักทำวิชชาให้เกิด จักทำนิพพานให้แจ้งได้ด้วยทิฏฐิที่ตั้งไว้ผิด ด้วยมรรคภาวนาที่ตั้งไว้ผิด ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะทิฏฐิและมรรคภาวนานั้นตั้งไว้ผิด