วิภังคสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๙

โทมนัสสินทรีย์... อุเปกขินทรีย์ ความเกิดแห่งอุเปกขินทรีย์ ความดับแห่งอุเปกขินทรีย์ และข้อปฏิบัติอันให้ถึงความดับแห่งอุเปกขินทรีย์ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมสมมติได้ว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะหรือสมมติได้ว่าเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านผู้มีอายุเหล่านั้นย่อมทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ของความเป็นสมณะหรือประโยชน์ของความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้”

๖. ปฐมวิภังคสูตร

ว่าด้วยการจำแนกอินทรีย์ ๕ สูตรที่ ๑

{๙๒๕} [๕๐๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ (๑) สุขินทรีย์ (๒) ทุกขินทรีย์ (๓) โสมนัสสินทรีย์ (๔) โทมนัสสินทรีย์ (๕) อุเปกขินทรีย์

{๙๒๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สุขินทรีย์เป็นไฉน คือ ความสุขทางกาย ความสำราญทางกาย เวทนาอันเป็นสุขสำราญซึ่งเกิดแต่กายสัมผัสอันใด นี้เรียกว่าสุขินทรีย์

{๙๒๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขินทรีย์เป็นไฉน คือ ความทุกข์ทางกาย ความไม่สำราญทางกาย เวทนาอันเป็นทุกข์โฃไม่สำราญซึ่งเกิดแต่กายสัมผัสอันใด นี้เรียกว่าทุกขินทรีย์

{๙๒๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็โสมนัสสินทรีย์เป็นไฉน คือ ความสุขทางใจ ความสำราญทางใจ เวทนาอันเป็นสุขสำราญซึ่งเกิดแต่มโนสัมผัสอันใด นี้เรียกว่าโสมนัสสินทรีย์

{๙๒๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็โทมนัสสินทรีย์เป็นไฉน คือ ความทุกข์ทางใจ ความไม่สำราญทางใจ เวทนาอันเป็นทุกข์ไม่สำราญซึ่งเกิดแต่มโนสัมผัสอันใด นี้เรียกว่าโทมนัสสินทรีย์

{๙๓๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อุเปกขินทรีย์เป็นไฉน คือ เวทนาอันสำราญก็ไม่ใช่ ไม่สำราญก็ไม่ใช่ ทางกายหรือทางใจอันใด นี้เรียกว่าอุเปกขินทรีย์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้แล

๗. ทุติยวิภังคสูตร

ว่าด้วยการจำแนกอินทรีย์ ๕ สูตรที่ ๒

{๙๓๑} [๕๐๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ (๑) สุขินทรีย์ (๒) ทุกขินทรีย์ (๓) โสมนัสสินทรีย์ (๔) โทมนัสสินทรีย์ (๕) อุเปกขินทรีย์{๙๓๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สุขินทรีย์เป็นไฉน คือ ความสุขทางกาย ความสำราญทางกาย เวทนาอันเป็นสุขสำราญซึ่งเกิดแต่กายสัมผัสอันใด นี้เรียกว่าสุขินทรีย์{๙๓๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขินทรีย์เป็นไฉน คือ ความทุกข์ทางกาย ความไม่สำราญทางกาย เวทนาอันเป็นทุกข์ไม่สำราญซึ่งเกิดแต่กายสัมผัส อันใดนี้เรียกว่าทุกขินทรีย์{๙๓๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็โสมนัสสินทรีย์เป็นไฉน คือ ความสุขทางใจ ความสำราญทางใจ เวทนาอันเป็นสุขสำราญซึ่งเกิดแต่มโนสัมผัสอันใด นี้เรียกว่าโสมนัสสินทรีย์{๙๓๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็โทมนัสสินทรีย์เป็นไฉน คือ ความทุกข์ทางใจ ความไม่สำราญทางใจ เวทนาอันเป็นทุกข์ไม่สำราญซึ่งเกิดแต่มโนสัมผัสอันใด นี้เรียกว่าโทมนัสสินทรีย์{๙๓๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อุเปกขินทรีย์เป็นไฉน คือ เวทนาอันสำราญก็ไม่ใช่ ไม่สำราญก็ไม่ใช่ ทางกายหรือทางใจอันใด นี้เรียกว่าอุเปกขินทรีย์