อุปกิเลสสูตร เล่ม ๑๙

ว่าเป็นเลิศกว่ากุศลธรรมเหล่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยโยนิโสมนสิการพึงหวังคุณข้อนี้ได้ว่า ‘จักเจริญโพชฌงค์ ๗ จักทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๔๖๖} ก็ภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยโยนิโสมนลิการย่อมเจริญโพชฌงค์ ๗ ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้อย่างไรเล่า คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ถึงพร้อมด้วยโยนิโสมนสิการย่อมเจริญโพชฌงค์ ๗ ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้มากได้อย่างนี้แล”

๓. อุปกิเลสสูตร

ว่าด้วยอุปกิเลสของทองและของจิต ๕ อย่าง

{๔๖๗} [๒๑๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุปกิเลสของทองที่ทำทองไม่ให้อ่อนไม่ให้ควรแก่การงาน ไม่ให้มีสีสุก ให้เปราะ และให้ใช้การไม่ได้ดี มี ๕ อย่างนี้ อุปกิเลส ๕ อย่างคืออะไรบ้าง คือ(๑) {๔๖๘} เหล็ก เป็นอุปกิเลสของทอง ทำทองไม่ให้อ่อน ไม่ให้ควรแก่การงาน ไม่ให้มีสีสุก ให้เปราะ และให้ใช้การไม่ได้ดี

(๒) {๔๖๙} โลหะ เป็นอุปกิเลสของทอง ทำทองไม่ให้อ่อน ...

(๓) {๔๗๐} ดีบุก เป็นอุปกิเลสของทอง ทำทองไม่ให้อ่อน ...

(๔) {๔๗๑} ตะกั่ว เป็นอุปกิเลสของทอง ทำทองไม่ให้อ่อน ...

(๕) {๔๗๒} เงิน เป็นอุปกิเลสของทอง ที่ทำทองไม่ให้อ่อน ไม่ให้ควรแก่การงาน ไม่ให้มีสีสุก ให้เปราะ และให้ใช้การไม่ได้ดี

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๔๗๓} อุปกิเลสของทอง ๕ อย่างนี้แล ที่ทำทองไม่ให้อ่อน ไม่ให้ควรแก่การงาน ไม่ให้มีสีสุก ให้เปราะ และให้ใช้การไม่ได้ดี

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล {๔๗๔} อุปกิเลสของจิตที่ทำจิตไม่ให้นิ่มนวล ไม่ให้ควรแก่การงาน ไม่ให้ผุดผ่อง ให้เสียไป และไม่ให้ตั้งมั่นด้วยดีเพื่อความสิ้นอาสวะ มี ๕ อย่างนี้ อุปกิเลส ๕ อย่างคืออะไรบ้าง คือ(๑) {๔๗๕} กามฉันท์ เป็นอุปกิเลสของจิต ที่ทำจิตไม่ให้นิ่มนวล ไม่ให้ควรแก่การงาน ไม่ให้ผุดผ่อง ให้เสียไป และไม่ให้ตั้งมั่นด้วยดีเพื่อความสิ้นอาสวะ

(๒) {๔๗๖} พยาบาท เป็นอุปกิเลสของจิต ...

(๓) ถีนมิทธะ เป็นอุปกิเลสของจิต ...

(๔) อุทธัจจกุกกุจจะ เป็นอุปกิเลสของจิต ...

(๕) วิจิกิจฉา เป็นอุปกิเลสของจิต ...

{๔๗๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุปกิเลสของจิต ๕ อย่างนี้แลที่ทำจิตไม่ให้นิ่มนวล ไม่ให้ควรแก่การงาน ไม่ให้ผุดผ่อง ให้เสียไป และไม่ให้ตั้งมั่นด้วยดี เพื่อความสิ้นอาสวะ”

๔. อนุปกิเลสสูตร

ว่าด้วยโพชฌงค์ ๗ ไม่เป็นอุปกิเลสของจิต

{๔๗๘} [๒๑๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ เหล่านี้ ไม่ใช่เครื่องกั้น ไม่ใช่เครื่องกีดกัน ไม่ใช่อุปกิเลสของจิต อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อทำให้แจ้งซึ่งผลคือวิชชาและวิมุตติ โพชฌงค์ ๗ คืออะไรบ้าง คือ(๑) {๔๗๙} สติสัมโพชฌงค์ ไม่ใช่เครื่องกั้น ไม่ใช่เครื่องกีดกัน ไม่ใช่อุปกิเลสของจิต อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วย่อมเป็นเพื่อทำให้แจ้งซึ่งผลคือวิชชาและวิมุตติ ... ...

(๗) {๔๘๐} อุเบกขาสัมโพชฌงค์ ไม่ใช่เครื่องกั้น ไม่ใช่เครื่องกีดกัน ไม่ใช่อุปกิเลสของจิต อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อทำให้แจ้งซึ่งผลคือวิชชาและวิมุตติ{๔๘๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ เหล่านี้แลไม่ใช่เครื่องกั้น ไม่ใช่เครื่องกีดกัน ไม่ใช่อุปกิเลสของจิต อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อทำให้แจ้งซึ่งผลคือวิชชาและวิมุตติ”

๕. อโยนิโสมนสิการสูตร

ว่าด้วยมนสิการโดยไม่แยบคาย นิวรณ์ ๕ ย่อมเกิด

{๔๘๒} [๒๑๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุมนสิการโดยไม่แยบคาย กามฉันท์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความไพบูลย์ยิ่งขึ้น{๔๘๓} พยาบาทที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเป็นไป เพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น

{๔๘๔} ถีนมิทธะที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเป็นไป เพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น

{๔๘๕} อุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเป็นไป เพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น

{๔๘๖} วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น”