๗. อเจลกัสสปสูตร เล่ม ๑๖

๗. อเจลกัสสปสูตร

ว่าด้วยความทุกข์

{๔๗}[๑๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็น

สถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล

เป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตในพระนครราชคฤห์ อเจลกัสสปะ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแต่ไกล ครั้นแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ณ สถานที่นั้น ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง อเจลกัสสปะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

{๔๘}“ข้าพเจ้าจะขอถามเหตุบางอย่างกะท่านพระโคดม ถ้าท่าน

พระโคดมจะทรงทำโอกาสเพื่อทรงตอบปัญหาแก่ข้าพเจ้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนกัสสปะ ยังมิใช่เวลาที่จะตอบปัญหาเรากำลังเข้าไปสู่ละแวกบ้าน”

อเจลกัสสปะก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๒ ... เป็นครั้งที่๓ ว่า “ข้าพเจ้าจะขอถามเหตุบางอย่างกะท่านพระโคดม ถ้าท่านพระโคดมจะทรงทำโอกาสเพื่อทรงตอบปัญหาแก่ข้าพเจ้า”

แม้ครั้งที่ ๓ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสว่า “ดูก่อนกัสสปะ ยังมิใช่เวลาที่จะตอบปัญหา เรากำลังเข้าไปสู่ละแวกบ้าน” .

{๔๙} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว อเจลกัสสปะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ก็ข้าพเจ้าไม่ประสงค์จะถามท่านพระโคดมมากนัก”

“ดูก่อนกัสสปะ ท่านจงถามตามที่ท่านประสงค์เถิด”

“ความทุกข์ตนเองทำหรือ ท่านพระโคดม”

“อย่ากล่าวอย่างนั้น กัสสปะ”

“ความทุกข์คนอื่นทำให้หรือ ท่านพระโคดม”

“อย่ากล่าวอย่างนั้น กัสสปะ”

“ความทุกข์ตนเองทำด้วย คนอื่นทำให้ด้วยหรือ ท่านพระโคดม”

“อย่ากล่าวอย่างนั้น กัสสปะ”

“ความทุกข์เกิดขึ้นเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่คนอื่นทำให้หรือ

ท่านพระโคดม”

“อย่ากล่าวอย่างนั้น กัสสปะ”

“ความทุกข์ไม่มีหรือ ท่านพระโคดม”

“ความทุกข์จะไม่มีหามิใด้ ความทุกข์มีอยู่ กัสสปะ”

“ถ้าอย่างนั้น ท่านพระโคดมก็ไม่รู้ไม่เห็นความทุกข์ละสิ”

‘‘เราจะไม่รู้ไม่เห็นความทุกข์หฺามิได้ เรารู้เห็นความทุกข์อยู่ กัลสปะ”“เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘ความทุกข์ตนทำเองหรือ, ท่านตอบว่า ‘อย่า

กล่าวอย่างนั้น กัสสปะ, เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘ความทุกข์คนอื่นทำให้หรือ ท่านพระโคดม’ ท่านตอบว่า ‘อย่ากล่าวอย่างนั้น กัสสปะ’ เมื่อข้าพเจ้าถามว่า‘ความทุกข์ตนเองทำด้วย คนอื่นทำให้ด้วยหรือ ท่านพระโคดม’ ท่านตอบว่า‘อย่ากล่าวอย่างนั้น กัสสปะ’ เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘ความทุกข์เกิดขึ้น เพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่คนอื่นทำให้หรือ ท่านพระโคดม, ท่านตอบว่า‘อย่ากล่าวอย่างนั้น กัสสปะ’ เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘ความทุกข์ไม่มีหรือ ท่านพระโคดม, ท่านตอบว่า ‘ความทุกข์จะไม่มีหามิได้ ความทุกข์มีอยู่ กัสสปะ’เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘ถ้าอย่างนั้น ท่านพระโคดมก็ไม่รู้ไม่เห็นความทุกข์ละสิ’ท่านตอบว่า ‘เราจะไม่รู้ไม่เห็นความทุกข์หามิได้ เรารู้เห็นความทุกข์อยู่กัสสปะ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงตรัสบอกความทุกข์แก่ข้าพเจ้าและขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงแสดงความทุกข์แก่ข้าพเจ้าด้วยเกิด”

{๕๐} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนกัสสปะ เมื่อเริ่มต้นมีอยู่อย่างนี้ว่า‘ผู้นั้นทำ ผู้นั้นเสวย’ ย่อมมีความเห็นว่า ‘ความทุกข์ตนทำเอง’ ผู้ที่กล่าวดังนี้ชื่อว่าแสดงสัสสตทิฏฺิฐิ เมื่อเริ่มต้นมีอยู่อย่างนี้ว่า ‘ผู้อื่นทำ ผู้อื่นเสวย’ เมื่อบุคคลถูกเวทนาทิ่มแทงอยู่ ย่อมมีความเห็นว่า ‘ความทุกข์คนอื่นทำให้’ ผู้ที่กล่าวดังนี้ชื่อว่าแสดงอุจเฉททิฏฐิ ดูก่อนกัสสปะ ตถาคตแสดงธรรมโดยสายกลางไม่เข้าไปใกล้ส่วนสุดทั้งสองนั้นว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขารเพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวล นั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการดังนี้ อนึ่ง เพราะอวิชชานั่นแหละดับโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ สังขารจึงดับ เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ .... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมดับด้วยอาการดังนี้”

{๕๑} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว อเจลกัสสปะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนักพระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ข้าพระองค์พึงได้บรรพชาพึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเถิด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนกัสสปะ ผู้ใดเคยเป็นอัญเดียรถีย์มาก่อน หวังบรรพชาหวังอุปสมบทในธรรมวินัยนี้ ผู้นั้นจะต้องอยู่ปริวาส ๔เดือน เมื่อล่วง ๔ เดือนไปแล้ว ภิกษุทั้งหลายเต็มใจแล้วต้องการอยู่จึงจะให้บรรพชาให้อุปสมบทเพื่อความเป็นภิกษุ ก็แต่ว่าเรารู้ความต่างแห่งบุคคล”

อเจลกัสสปะกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าว่าผู้ที่เคยเป็นอัญ

เดียรถีย์มาก่อนหวังบรรพชาหวังอุปสมบทในพระธรรมวินัยนี้ ผู้นั้นจะต้องอยู่ปริวาส ๔ เดือน เมื่อล่วง ๔ เดือนไปแล้ว ภิกษุทั้งหลายเต็มใจแล้วต้องการอยู่จึงจะให้บรรพชาให้อุปสมบทเพื่อความเป็นภิกษุไซร้ ข้าพระองค์จักอยู่ปริวาส ๔ ปี เมื่อล่วง ๔ ปีไปแล้ว ภิกษุทั้งหลายเต็มใจแล้วขอจงให้บรรพชาจงให้อุปสมบทเพื่อความเป็นภิกษุเถิด”

{๕๒} อเจลกัสสปะได้บรรพชาได้อุปสมบทในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วครั้นท่านกัสสปะอุปสมบทแล้วไม่นาน หลีกออกจากหมู่อยู่ผู้เดียว ไม่ประมาทมีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพาน ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่งคุณวิเศษอันยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่กุลบุตรทั้งหลายผู้ออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการอัน เพราะรู้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

ก็ท่านกัสสปะได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย

ดังนี้แล (๗)

๘. ติมพรุกขสูตร

ว่าด้วยสุขและทุกข์

{๕๓}[๑๘] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ปริพาชกชื่อติมพรุกขะเขาไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่งณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ติมพรุกขปริพาชกได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

{๕๔} “สุข และทุกข์ตนทำเองหรือ ท่านพระโคดม”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “อย่ากล่าวอย่างนั้น ติมพรุกขะ”

“สุขและทุกข์ผู้อื่นทำให้หรือ ท่านพระโคดม”

“อย่ากล่าวอย่างนั้น ติมพรุกขะ”

“สุขและทุกข์ตนทำเองด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วยหรือ ท่านพระโคดม”

“อย่ากล่าวอย่างนั้น ติมพรุกขะ”

“สุขและทุกข์เกิดขึ้นเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่ผู้อื่นทำให้หรือ

ท่านพระโคดม”

“อย่ากล่าวอย่างนั้น ติมพรุกขะ”

“สุขและทุกข์ไม่มีหรือ ท่านพระโคดม”

“สุขและทุกข์จะไม่มีหามิได้ สุขและทุกข์มีอยู่ ติมพรุกขะ”

“ถ้าอย่างนั้น ท่านพระโคดมก็ไม่รู้ไม่เห็นสุขและทุกข์ละสิ”

“เราจะไม่รู้ไม่เห็นสุขและทุกข์หามิได้ ติมพรุกขะ เรารู้เห็นสุขและทุกข์อยู่”

“เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘สุขและทุกข์ตนทำเองหรือ ท่านพระโคดม, ท่านตอบว่า ‘อย่ากล่าวอย่างนั้น ติมพรุกขะ’ เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘สุขและทุกข์