๓. สมณพราหมณสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๖

อย่างนั้นอย่างนี้ว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า เพราะอะไรเป็นปัจจัยหนอ จึงมีตัณหา’อันนี้จึงควรเป็นปัญหา ควรชี้แจงให้กระจ่างในปัญหานั้นว่า ‘เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน”

{๓๖}“พระพุทธเจ้าข้า ใครหนอย่อมถือมั่น”

“ตั้งปัญหายังไม่ถูก เรามิได้กล่าวว่า ‘ย่อมถือมั่น' ถ้าเราพึงกล่าวว่า'ย่อมถือมั่น' จึงควรตั้งปัญหาในข้อนั้นได้ว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า ใครหนอย่อมถือมั่น' แต่เรามิได้กล่าวอย่างนั้น ผู้ใดถามเราผู้มิได้กล่าวอย่างนั้นอย่างนี้ว่า‘พระพุทธเจ้าข้า เพราะอะไรเป็นปัจจัยหนอ จึงมีอุปาทาน' อันนี้จึงควรเป็นปัญหา ควรชี้แจงให้กระจ่างในปัญหานั้นว่า ‘เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการดังนี้'

{๓๗} ดูก่อนผัคคุนะ ก็เพราะผัสสายตนะ ๖ นั่นแหละดับโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ ผัสสะจึงดับ เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ เพราะเวทนาดับตัณหาจึงดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับเพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์โทมนัส และอุปายาสจึงดับ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับด้วยอาการดังนี้” (๒)

๓. สมณพราหมณสูตร

ว่าด้วยเหตุแห่งความเป็นสมณะและพราหมณ์

{๓๘}[๑๓] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือ

พราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งไม่รู้จักชรามรณะ ไม่รู้จักเหตุเกิดแห่งชรามรณะ

ไม่รู้จักความดับแห่งชรามรณะ ไม่รู้จักปฏิปทาที่จะให้ถึงความดับแห่งชรามรณะไม่รู้จักชาติ ...ไม่รู้จักภพ ....ไม่รู้จักอุปาทาน ... ไม่รู้จักตัณหา ... ไม่รู้จักเวทนา ... ไม่รู้จักผัสสะ ... ไม่รู้จักสฬายตนะ ... ไม่รู้จักนามรูป ... ไม่รู้จักวิญญาณ ... ไม่รู้จักสังขาร ไม่รู้จักเหตุเกิดแห่งสังขาร ไม่รู้จักความดับแห่งสังขาร ไม่รู้จักปฏิปทาที่จะให้ถึงความดับแห่งสังขาร สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นจะสมมติว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะหรือสมมติว่าเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์หาได้ไม่ และท่านผู้มีอายุเหล่านั้นยังทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ของความเป็นสมณะหรือประโยชน์ของความเป็นพราหมณ์ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ไม่ได้

{๓๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งรู้จักชรามรณะ รู้จักความดับแห่งชรามรณะ รู้จักปฏิปทาที่จะให้ถึงความดับแห่งชรามรณะ รู้จักชาติ ... รู้จักภพ ... รู้จักอุปาทาน ... รู้จักตัณหา ... รู้จักเวทนา... รู้จักผัสสะ ... รู้จักสฬายตนะ ...รู้จักนามรูป ... รู้จักวิญญาณ ... รู้จักสังขารรู้จักเหตุเกิดแห่งสังขาร รู้จักความดับแห่งสังขาร รู้จักปฏิปทาที่จะให้ถึงความดับแห่งสังขาร สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นแลสมมติได้ว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะและสมมติได้ว่าเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านผู้มีอายุ

เหล่านั้นย่อมทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ของความเป็นสมณะและประโยชน์ของความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้” (๓)

๔. ทุติยสมณพราหมณสูตร

ว่าด้วยเหตุแห่งความเป็นสมณะและพราหมณ์ สูตรที่ ๒

{๔๐}[๑๔] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี...