๑๐. ปัจจัยสูตร เล่ม ๑๖

๑๐. ปัจจยสูตร

ว่าด้วยธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้น

{๖๐}[๒๐] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดง

ปฏิจจสมุปบาทและธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้นแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิจจสมุปบาทเป็นไฉน”

{๖๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ พระตถาคตทั้งหลายจะเสด็จอุบัติขึ้นก็ตาม ไม่เสด็จอุบัติขึ้นก็ตาม ธาตุอันนั้น คือธัมมฐิตตา ธัมมนิยามตา อิทัปปัจจยตา ก็ยังดำรงอยู่ ตถาคตย่อมตรัสรู้ย่อมรู้ทั่วถึงซึ่งธาตุอันนั้น ครั้นแล้วย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผยจำแนก ทำให้ตื้น และกล่าวว่า ‘ท่านทั้งหลายจงดู, ดังนี้ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ...

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ ...

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ .. .

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน...

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา...

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา ...

เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ ...

เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ ...

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป ...

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ ...

เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร พระตถาคตทั้งหลายจะเสด็จอุบัติ

ขึ้นก็ตาม ไม่เสด็จอุบัติขึ้นก็ตาม ธาตุอันนั้น คือ ธัมมฐิตตา ธัมมนิยามตาอิทัปปัจจยตาก็ยังดำรงอยู่ ตถาคตย่อมตรัสรู้ย่อมรู้ทั่วถึงธาตุอันนั้น ครั้นแล้วย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น และตรัสว่า

‘ท่านทั้งหลายจงดู’ ดังนี้ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความจริงแท้ ความไม่คลาดเคลื่อน ความไม่เป็น

อย่างอื่น ความเป็นปัจจัยแห่งธรรมนั้นในธาตุอันนั้น ดังพรรณนามาฉะนี้แลเราเรียกว่าปฏิจจสมุปบาท

{๖๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้นเป็นไฉน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชราและมรณะเป็นของไม่เที่ยง อันปัจจัยปรุงแต่ง

อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไป เสื่อมไป คลายไป ดับไปเป็นธรรมดา ชาติ...

ภพ ... อุปาทาน ... ตัณหา ... เวทนา ... ผัสสะ ... สฬายตนะ ...

นามรูป ... วิญญาณ ... สังขาร... อวิชชาเป็นของไม่เที่ยง อันปัจจัยปรุงแต่งอาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไป เสื่อมไป คลายไป ดับไปเป็นธรรมดาดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้ เราเรียกว่าธรรมอาศัยกันเกิดขึ้น

{๖๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกเห็นด้วยดีซึ่งปฏิจจสมุปบาทนี้และธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้นเหล่านี้ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงแล้วเมื่อนั้น การที่อริยสาวกนั้นจักแล่นเข้าถึงส่วนสุดเบื้องต้นว่า ‘ในอดีตกาลเราได้เป็นหรือหนอ ในอดีตกาลเราไม่ได้เป็นหรือหนอ ในอดีตกาลเราได้เป็น

อะไรหนอ ในอดีตกาลเราได้เป็นอย่างไรหนอ ในอดีตกาลเราได้เป็นอะไรแล้วได้มาเป็นอะไรหนอ' หรือว่าจักแล่นเข้าถึงส่วนสุดเบื้องปลายว่า ‘ในอนาคตกาลเราจักเป็นหรือหนอ ในอนาคตกาลเราจักไม่ได้เป็นหรือหนอ ในอนาคตกาลเราจักเป็นอะไรหนอ ในอนาคตกาลเราจักเป็นอย่างไรหนอ ในอนาคตกาลเราจักเป็นอะไรแล้วจึงจักเป็นอะไรหนอ, หรือว่าจักยังมีความสงสัยในปัจจุบันกาลเป็นภายใน ณ บัดนี้ว่า ‘เราเป็นอยู่หรือหนอ เราไม่เป็นอยู่หนอ เราเป็นอะไรอยู่หนอ เราเป็นอย่างไรอยู่หนอ สัตว์นี้มีมาแต่ไหนหนอเขาจักไปในที่ไหนหนอ, ดังนี้ ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ เพราะเหตุอะไร เพราะเหตุว่าอริยสาวกเห็นด้วยดีแล้วซึ่งปฏิจจสมุปบาทและธรรมอาศัยกันเกิดขึ้นเหล่านี้ด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง,, (๑๐)

จบ อาหารวรรคที่ ๒

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. อาหารสูตร ๒. โมลิยผัคคุนสูตร

๓. สมณพราหมณสูตร ๔. ทุติยสมณพราหมณสูตร

๕. กัจจานโคตตสูตร ๖. ธัมมกถิกสูตร

๗. อเจลกัลสปสูตร ๘. ติมพรุกขสูตร

๙. พาลปัณฑิตสูตร ๑๐. ปัจจยสูตร

๓. ทสพลวรรค

๑. ทสพลสูตร

ว่าด้วยทศพลญาณและจตุเวสารัชชญาณ สูตรที่ ๑

{๖๔} [๒๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคต

ประกอบด้วยทศพลญาณ และจตุเวสารัชชญาณ จึงปฏิญาณฐานะอัน

องอาจ บันลือสีหนาท ในหมู่บริษัท ประกาศพรหมจักร ว่า 'รูปเป็นดังนี้