๒. อัสสุตวตาสูตร ที่ ๒ เล่ม ๑๖

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะ โสกะปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิด

มีได้ด้วยอาการอย่างนี้ อนึ่ง เพราะอวิชชาดับโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือ

วิราคะ สังขารจึงดับ เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๒๓๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในรูป ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในสังขารทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่ายย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จึงหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้วกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก, ดังนี้แล,, (๑)

๒. ทุติยอัสสุตวาสูตร

ว่าด้วยปุถุชนผู้มิได้สดับ สูตรที่ ๒

{๒๓๕}[๖๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน

อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มี

พระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วพึงเบื่อหน่ายได้บ้าง พึง

คลายกำหนัดได้บ้าง พึงหลุดพ้นได้บ้าง ในร่างกายซึ่งเกิดมาจากมหาภูตรูป๔ นี้ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเหตุว่าความเจริญก็ดี ความเสื่อมก็ดี ความเกิดก็ดี ความตายก็ดีย่อมปรากฏแก่ร่างกายซึ่งเกิดมาจากมหาภูตรูป ๔ นี้ ฉะนั้นปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วจึงเบื่อหน่ายได้บ้าง คลายกำหนัดได้บ้าง หลุดพ้นได้บ้างในร่างกายนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่ว่าในสิ่งที่ตถาคตเรียกว่า ‘จิต’ บ้าง ‘มโน, บ้าง‘วิญญาณ’ บ้างนั้น ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วไม่อาจที่จะเบื่อหน่ายได้ ไม่อาจที่จะคลายกำหนัดได้ ไม่อาจที่จะหลุดพ้นได้เลย ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเหตุว่าจิตนี้อันปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วรวบไว้ ถือไว้ ยึดไว้ด้วยตัณหาทิฏฐิมาเป็นเวลาช้านานแล้วว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ฉะนั้นปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วจึงไม่อาจที่จะเบื่อหน่ายได้ ไม่อาจที่จะคลายกำหนัดได้ไม่อาจที่จะหลุดพ้นในจิตนั้นได้เลย

{๒๓๖}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การที่ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วพึงยึดมั่นร่างกายซึ่งเกิดมาจากมหาภูตรูป ๔ นี้โดยความเป็นตัวตนยังดีกว่า แต่การยึดมั่นจิตโดยความเป็นตัวตนไม่ดีเลย ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเหตุว่าร่างกายซึ่งเกิดมาจากมหาภูตรูป ๔ นี้ย่อมปรากฏว่าดำรงอยู่ได้ ๑ ปีบ้าง ๒ ปีบ้าง ๓ ปีบ้าง๔ ปีบ้าง ๕ ปีบ้าง ๑๐ ปีบ้าง ๒๐ ปีบ้าง ๓๐ ปีบ้าง ๔๐ ปีบ้าง ๕๐ ปีบ้าง๑๐๐ ปีบ้าง เกิน ๑๐๐ ปีบ้าง แต่ว่าสิ่งที่ตถาคตเรียกว่า ‘จิต, บ้าง ‘มโน’ บ้าง‘วิญญาณ, บ้างนั้นในตอนกลางคืนและตอนกลางวัน ดวงหนึ่งเกิดขึ้น ดวงหนึ่งก็ดับไป

{๒๓๗}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วย่อมใส่ใจโดยแยบคายด้วยดีซึ่งปฏิจจสมุปบาทในร่างกายและจิตนั้นว่า ‘เพราะเหตุดังนี้ เมื่อสิ่งนี้มีสิ่งนี้จึงมี เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้จึงไม่มีเพราะสิ่งนี้ดับ สิ่งนี้จึงดับ คือ เพราะอาศัยผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งสุขเวทนาจึงเกิดสุขเวทนาขึ้น เพราะผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งสุขเวทนานั้นดับไป สุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งสุขเวทนาจึงดับ จึงสงบไป เพราะอาศัยผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งทุกขเวทนา จึงเกิดทุกขเวทนาขึ้นเพราะผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งทุกขเวทนานั้นดับไป ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งทุกขเวทนานั้นจึงดับ จึงสงบไป เพราะ

อาศัยผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งเวทนาที่มิใช่ทุกข์มิใช่สุขจึงเกิดอทุกขมสุขเวทนาขึ้นเพราะผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งอทุกขมสุขเวทนานั้นดับไป อทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งอทุกขมสุขเวทนานั้นจึงดับ จึงสงบไป’

{๒๓๘}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะไม้สองอันครูดสีกัน จึงเกิดความร้อน

เกิดไฟขึ้น แต่ถ้าแยกไม้สองอันนั้นแหละออกเสียจากกัน ความร้อนซึ่งเกิดจากการครูดสีกันนั้นก็ดับไป สงบไป แม้ฉันใด เพราะอาศัยผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งสุขเวทนา จึงเกิดสุขเวทนาขึ้น เพราะผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งสุข

เวทนานั้นดับไป สุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งสุข

เวทนาจึงดับ จึงสงบไป เพราะอาศัยผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งทุกขเวทนา จึงเกิดทุกขเวทนาขึ้น เพราะผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งทุกขเวทนานั้นดับไป ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งทุกขเวทนานั้นจึงดับจึงสงบไปเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งเวทนาที่มิใช่ทุกข์มิใช่สุขจึงเกิดอทุกขมสุขเวทนาขึ้นเพราะผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งอทุกขมสุขเวทนา นั้นดับไป อทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันเป็นปัจจัยแห่งอทุกขมสุขเวทนานั้นจึงดับจึงสงบไปฉันนั้นเหมือนกัน

{๒๓๙}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อม

เบื่อหน่ายทั้งในผัสสะ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในสังขารทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในวิญญาณเมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนด จึงหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ดังนี้แล” (๒)

๓. ปุตตมังสสูตร

ว่าด้วยอาหาร ๔ อย่าง

{๒๔๐}[๖๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้มีเพื่อความดำรงอยู่ของปวงสัตว์ผู้เกิดมาแล้วหรือเพื่ออนุเคราะห์ปวงสัตว์ผู้แสวงหาที่เกิด อาหาร ๔ อย่างนั้นคืออะไรบ้าง คือ

(๑) กวฬิงการาหาร อาหารคือคำข้าวที่หยาบหรือละเอียด

(๒) ผัสสาหาร อาหารคือผัสสะ

(๓) มโนสัญเจตนาหาร อาหารคือมโนสัญเจตนา

(๔) วิญญาณาหาร อาหารคือวิญญาณ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้แลมีเพื่อความดำรงอยู่ของปวงสัตว์ผู้เกิดมาแล้วหรือเพื่ออนุเคราะห์ปวงสัตว์ผู้แสวงหาที่เกิด

{๒๔๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็กวฬิงการาหารพึงเห็นอย่างไร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนมีภรรยาสามี ๒ คนถือเสบียงเดินทางเล็กน้อยแล้วเดินทางที่กันดาร เขาทั้งสองมีลูกชายเล็ก ๆ ที่น่ารักน่าพอใจอยู่คนหนึ่ง เมื่อทั้งสองคนเดินทางที่กันดารอยู่ เสบียงเดินทางที่มีอยู่เพียงเล็กน้อยนั้นได้หมดสิ้นไป แต่ทางกันดารนั้นยังเหลืออยู่ เขาทั้งสองยังข้ามพ้นไป

ไม่ได้ ครั้งนั้น ทั้งสองคนจึงคิดกันอย่างนี้ว่า ‘เสบียงเดินทางของเราทั้งสอง

ที่มีอยู่เล็กน้อยก็ได้หมดสิ้นไปแล้ว แต่ทางกันดารนี้ก็ยังเหลืออยู่ เรายังข้ามพ้นไปไม่ได้ อย่ากระนั้นเลย เราสองคนฆ่าลูกชายเล็ก ๆ คนเดียวผู้น่ารักน่าพอใจคนนี้เสียทำให้เป็นเนื้อเค็มและเนื้อย่างแล้วกินเนื้อลูกกัน เมื่อทำอย่างนี้เราทั้งสองจึงจะเดินข้ามพ้นทางกันดารที่ยังเหลืออยู่นั้นได้ ถ้าไม่เช่นนั้น เราทั้งสามคนต้องพากันพินาศหมดแน่, ครั้งนั้น ภรรยาสามีทั้งสองคนนั้นก็ฆ่า