๑๐. สุสิมสูตร เล่ม ๑๖

นามรูปไม่เกิด ย่อมทำให้สฬายตนะไม่เกิดตาม เมื่อสพายตนะไม่เกิด ย่อมทำให้ผัสสะไม่เกิดตาม เมื่อผัสสะไม่เกิด ย่อมทำให้เวทนาไม่เกิดตาม เมื่อเวทนาไม่เกิด ย่อมทำให้ตัณหาไม่เกิดตาม เมื่อตัณหาไม่เกิด ย่อมทำให้อุปาทานไม่เกิดตาม เมื่ออุปาทานไม่เกิด ย่อมทำให้ภพไม่เกิดตาม เมื่อภพไม่เกิด ย่อมทำให้ชาติไม่เกิดตาม เมื่อชาติไม่เกิด ย่อมทำให้ชรามรณะไม่เกิดตาม ฉันนั้นเหมือนกัน” (๙)

๑๐. สุสิมปริพาชกสูตร

ว่าด้วยการหลุดพ้นด้วยปัญญา

{๒๗๙}[๗๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวันอันเป็น

สถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชานอบน้อมแล้ว ทรงได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารแม้ภิกษุสงฆ์ก็มีเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชานอบน้อมแล้ว ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารแต่พวกเดียรถีย์ปริพาชกอื่นเป็นผู้ที่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายไม่สักการะ ไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชา ไม่นอบน้อม ไม่ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะและคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร

{๒๘๐} สมัยนั้นแล สุสิมปริพาชกอาศัยอยู่ ณ พระนครราชคฤห์กับปริพาชก

บริษัทจำนวนมาก ครั้งนั้นแล บริษัทของสุสิมปริพาชกได้กล่าวกะสุสิม

ปริพาชกว่า “มาเถิด ท่านสุสิมะ ท่านจงประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักของพระสมณโคดม ท่านเรียนธรรมแล้วพึงบอกพวกข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้าเรียนธรรมนั้นแล้วจักสอนแก่คฤหัสถ์ทั้งหลาย เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้พวกเราก็จักมี

เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม จักได้จีวรบิณทบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร”

สุสิมปริพาชกตกลงตามคำบริษัทของตนแล้วเข้าไปหาท่านพระอานนท์

ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง สุสิมปริพาชกนั่งแล้วได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า “ท่านอานนท์ ผมปรารถนาที่จะประพฤติพรหมจรรย์ในพระธรรมวินัยนี้”

{๒๘๑} ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์พาสุสิมปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระ

ภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่

สมควรข้างหนึ่ง ท่านพระอานนท์นั่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“พระพุทธเจ้าข้า สุสิมปริพาชกผู้นี้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านอานนท์ ผม

ปรารถนาที่จะประพฤติพรหมจรรย์ในพระธรรมวินัยนี้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ ถ้าอย่างนั้น เธอจงให้

สุสิมปริพาชกบวชเถิด”

สุสิมปริพาชกได้บรรพชาอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

ได้ยินว่า

{๒๘๒}สมัยนั้นภิกษุเป็นอันมากอวดอ้างพระอรหัตตผลในสำนักพระผู้

มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าพระองค์ทั้งหลายรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่

จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

ท่านสุสิมะได้ฟังมาว่า ภิกษุเป็นอันมากอวดอ้างพระอรหัตตผลในสำนัก

พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าพระองค์ทั้งหลายรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”ต่อมา ท่านสุสิมะจึงเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้นถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับภิกษุเหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ท่านสุสิมะนั่งแล้วได้กล่าวกะภิกษุเหล่านั้นว่า “ได้ยินว่า

พวกท่านอวดอ้างพระอรหัตตผลในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘ข้าพระองค์ทั้งหลายรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้วกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ดังนี้จริงหรือ”

ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “จริงอย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ”’

{๒๘๓}“ข้าแต่ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พวกท่านรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้ย่อมบรรลุอิทธิวิธีหลายประการ คือ คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ จะปรากฏตัวหรือหายตัว ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงในแผ่นดินเหมือนในนํ้าก็ได้ เดินบน

น้ำไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือน

สกุณปักษีก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปตลอดถึงพรหมโลกก็ได้ บ้างไหม”

“หาเป็นอย่างนั้นไม่ ท่านผู้มีอายุ”

{๒๘๔}“ข้าแต่ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พวกท่านรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้ย่อมได้ยินเสียง๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ ด้วยทิพยโสตธาตุอันบริสุทธิ์ล่วงโสตวิสัยของมนุษย์บ้างไหม”

“หาเป็นอย่างนั้นไม่ ท่านผู้มีอายุ”

{๒๘๕}“ข้าแต่ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พวกท่านรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้ย่อมกำหนด รู้ใจของสัตว์อื่น ของบุคคลอื่นได้ด้วยใจ คือ จิตมีราคะก็รู้ว่าจิตมีราคะ หรือจิตปราศจากราคะก็รู้ว่าจิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะก็รู้ว่าจิตมีโทสะ หรือจิตปราศจากโทสะก็รู้ว่าจิตปราศจากโทสะ จิตมีโมหะก็รู้ว่าจิตมีโมหะ หรือจิตปราศจากโมหะก็รู้ว่าจิตปราศจากโมหะ จิตหดหู่ก็รู้ว่าจิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่านก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตเป็นมหัคคตะ หรือจิตไม่เป็น

มหัคคตะก็รู้ว่าจิตไม่เป็นมหัคคตะ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า

หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า จิตเป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตเป็น

สมาธิ หรือจิตไม่เป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิ จิตหลุดพ้นก็รู้ว่าจิตหลุดพ้นหรือจิตไม่หลุดพ้นก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้น บ้างไหม”

“หาเป็นอย่างนั้นไม่ ท่านผู้มีอายุ”

{๒๘๖}“ข้าแต่ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พวกท่านรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้างตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฎฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฎวิวัฎฏกัป เป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น

มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้นเสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้, พวกท่านระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ (คือวรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ(คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้บ้างไหม”

“หาเป็นอย่างนั้นไม่ ท่านผู้มีอายุ”

{๒๘๗}“ข้าแต่ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พวกท่านรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ลวงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาตเวลาที่โลกคือสกลจักรวาลกำลังประลัยเสื่อมพินาศเพราะเหตุ ๓ อย่าง นํ้า ไฟ และลม อย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งกินระยะเวลานานนับเป็น

๑ อสงไขย (๒) สังวัฎฎัฎฐายีกัป กัปที่ดำรงความเสื่อมอยู่ ช่วงระยะเวลาที่โลกจักรวาลผ่านพ้นช่วงประลัยและมืดมิดอยู่นานแสนนานนับเป็น ๑ อสงไขย (๓) วิวัฎฏกัป กัปฝ่ายเจริญ ช่วงระยะเวลาที่โลกจักรวาลกำลังวิวัฒน์ตัวก้าวสู่ความเจริญด้วยสรรพสิ่งเหมือนช่วงก่อนประลัย ซึ่งก็ใช้เวลานานมากจนนับเป็น ๑ อสงไขย (๔) วิวัฏฎัฎฐายีกัป กัปที่ดำรงความเจริญอยู่ ช่วงระยะเวลาที่โลกมีวิวัฒนาการอย่างสมบูรณ์เต็มที่จนสรรพสัตว์สามารถอาศัยอยู่ได้ ซึ่งก็วิวัฒนาการอยู่อย่างยืนนานมากจนนับเป็น ๑ อสงไขย โลกปัจจุบันจัดอยู่ในอสงไขยกัปนี้ เมื่อหมุนเวียนจนครบ ๔ อสงไขยกัป นับเป็น ๑ มหากัป (ดูราย ละเอียดในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทฺธิ. ๒/๕๕) อนึ่ง เกี่ยงกับเรื่องมหากัปนี้ ในอรรถกถาได้เปรียบให้เข้าใจความนานของระยะเวลาด้วยอุปมาว่า มีสระนํ้าใหญ่แห่งหนึ่งเต็มไปด้วยน้ำ บุคคล เอาปลายใบหญ้าคาจุ่มลงไปนำหยดนํ้าออกมา ๑๐๐ ปีต่อ ๑ ครั้ง จนนํ้าในสระนั้นแห้ง กระทำ เช่นนี้ไปจนครบ ๗ ครั้ง นั่นคือระยะเวลา ๑ มหากัป (ที.สี.อ. ๑๔๘)

นรก หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริตไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิหมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ พวกท่านย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทรามได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้บ้างไหม”

“หาเป็นอย่างนั้นไม่ ท่านผู้มีอายุ”

{๒๘๘}“ข้าแต่ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พวกท่านรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้ย่อมได้สัมผัส

วิโมกข์ที่เป็นอรูป เพราะพ้นรูปได้แล้ว อันสงบระงับ ด้วยนามกายอยู่บ้างไหม”

“หาเป็นอย่างนั้นไม่ ท่านผู้มีอายุ”

“ข้าแต่ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถึงบัดนี้ คำอธิบายนี้และการไม่เข้าถึง

ธรรมเหล่านี้ก็ยังมีอยู่ในเรื่องนี้ เรื่องนี้เป็นอย่างไรแน่”

“ท่านสุสิมะ พวกผมหลุดพ้นได้ด้วยปัญญา”

{๒๘๙}“ผมไม่เข้าใจเนื้อความโดยพิสดารแห่งคำที่ท่านทั้งหลายกล่าวโดยย่อนี้ขอท่านทั้งหลายจงกล่าวแก่ผมเท่าที่ผมจะฟังเข้าใจความโดยพิสดารแห่งคำที่พวกท่านกล่าวไว้ย่อนี้ได้ด้วยเถิด”

“ท่านสุสิมะ ท่านจะเข้าใจหรือไม่เข้าใจก็ตาม แต่พวกผมก็หลุดพ้นได้ด้วยปัญญา”

{๒๙๐} ครั้งนั้นแล ท่านสุสิมะลุกจากอาสนะแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ท่านสุสิมะนั่งแล้วได้กราบทูลเล่าเรื่องทั้งหมดนั้นถวายพระผู้มีพระภาคเจ้า

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “สุสิมะ ธรรมฐิติญาณเกิดก่อน ญาณใน

พระนิพพานเกิดภายหลัง”

ท่านสุสิมะกราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระองค์ไม่เข้าใจเนื้อความโดยพิสดารแห่งพระดำรัสที่ตรัสโดยย่อนี้ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดตรัสแก่ข้าพระองค์ เท่าที่ข้าพระองค์จะพึงเข้าใจความโดยพิสดารแห่งคำที่ตรัสโดยย่อนี้ได้ด้วยเถิด”

{๒๙๑}“ดูก่อนสุสิมะ เธอจะเข้าใจหรือไม่เข้าใจก็ตาม โดยแท้จริงแล้วธรรมฐิติญาณเกิดก่อน ญาณในพระนิพพานเกิดภายหลัง สุสิมะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา สมควรหรือหนอที่จะเข้าใจสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

“ข้อนี้ไม่สมควร พระพุทธเจ้าข้า”

“เวทนาเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”.

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา สมควร

หรือหนอที่จะเข้าใจสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

“ข้อนี้ไม่สมควร พระพุทธเจ้าข้า”

“สัญญาเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา สมควรหรือหนอที่จะเข้าใจสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

“ข้อนี้ไม่สมควร พระพุทธเจ้าข้า”

“สังขารทั้งหลายเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา สมควรหรือหนอที่จะเข้าใจสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

“ข้อนี้ไม่สมควร พระพุทธเจ้าข้า”

“วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา สมควรหรือหนอที่จะเข้าใจสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

“ข้อนี้ไม่สมควร พระพุทธเจ้าข้า”

{๒๙๒}“ดูก่อนสุสิมะ เพราะเหตุนั้นแล รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดีอนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่ารูป เธอทั้งหลายพึงเห็นรูปนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา,

เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มี

ภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่าเวทนา เธอทั้งหลายพึงเห็นเวทนานั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา,

สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มี

ภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่าสัญญา เธอทั้งหลายพึงเห็นสัญญานั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา,

สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มี

ภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่าสังขาร เธอทั้งหลายพึงเห็นสังขารนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา,

วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มี

ภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่

ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่าวิญญาณ เธอทั้งหลายพึงเห็น

วิญญาณนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเราเราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา,

{๒๙๓}ดูก่อนสุสิมะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในรูป ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในสังขารทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก, ดังนี้

{๒๙๔}“ดูก่อนสุสิมะ เธอเห็นว่าเพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะหรือ”“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนสุสิมะ เธอเห็นว่าเพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติหรือ,,

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า,,

‘ดูก่อนสุสิมะ เธอเห็นว่าเพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพหรือ”

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนสุสิมะ เธอเห็นว่าเพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทานหรือ,,“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนสุสิมะ เธอเห็นว่า เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา ... เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา ... เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ ...

เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ ... เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป ... เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ ... เพราะอวิชชาเป็นปัจจัยจึงมีสังขารหรือ,,

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

{๒๙๕}“ดูก่อนสุสิมะ เธอเห็นว่าเพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับหรือ”

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า,,

“ดูก่อนสุสิมะ เธอเห็นว่าเพราะภพดับ ชาติจึงดับหรือ”

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนสุสิมะ เธอเห็นว่าเพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ ... เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ ... เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ ... เพราะผัสสะดับเวทนาจึงดับ ... เพราะสพายตนะดับ ผัสสะจึงดับ ... เพราะนามรูปดับสฬายตนะจึงดับ ... เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ ... เพราะสังขารดับวิญญาณจึงดับ ... เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับหรือ”

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

{๒๙๖}“ดูก่อนสุสิมะ เธอรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้ย่อมบรรลุอิทธิวิธีหลายประการ คือคนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ จะปรากฏตัวหรือหายตัว ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงในแผ่นดินเหมือนในนํ้าก็ได้ เดินบนนํ้าไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือนสกุณปักษีก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปตลอดถึงพรหมโลกก็ได้ บ้างไหม”

“ไม่ได้อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

{๒๙๗}“ดูก่อนสุสิมะ เธอรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้ย่อมได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ทั้งที่อยู่ไกลและอยู่ใกล้ด้วยทิพยโสตธาตุอันบริสุทธิ์ล่วงโสตวิสัยของมนุษย์ บ้างไหม”

“ไม่ได้อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

{๒๙๘}“ดูก่อนสุสิมะ เธอรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้ย่อมกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นได้ด้วยใจ คือ จิตมีราคะก็รู้ว่าจิตมีราคะ ... จิตไม่หลุดพ้นก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้น บ้างไหม”

“ไม่ได้อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

{๒๙๙}“ดูก่อนสุสิมะ เธอรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากคือ ชาติหนึ่งบ้าง... ย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการพร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้ บ้างไหม”

“ไม่ได้อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

{๓๐๐}“ดูก่อนสุสิมะ เธอรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเห็นหมู่สัตว์ที่กำลังจุติ ... ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม บ้างไหม”

“ไม่ได้อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

{๓๐๑}“ดูก่อนสุสิมะ เธอรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้ย่อมสัมผัสวิโมกข์ที่เป็นอรูปเพราะพ้นรูปได้แล้ว อันสงบระงับ ด้วยนามกายอยู่ บ้างไหม”

“ไม่ได้อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

{๓๐๒}“ดูก่อนสุสิมะ ถึงบัดนี้ คำอธิบายนี้และการไม่เข้าถึงธรรมเหล่านี้ก็ยังมีอยู่ในเรื่องนี้ เรื่องนี้เป็นอย่างไรแน่”

ลำดับนั้นเอง ท่านสุสิมะหมอบแทบพระยุคลบาทของพระผู้มีพระ

ภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระพุทธเจ้าข้าโทษผิดได้ครอบงำข้าพระองค์ผู้เป็นคนโง่ เป็นคนหลง เป็นคนไม่ฉลาด เพราะข้าพระองค์บวชมาขโมยธรรมในพระธรรมวินัยที่พระองค์ตรัสดีแล้วอย่างนี้ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงรับทราบความผิดของข้าพระองค์ว่าเป็นความ ผิดจริงเพี่อความสำรวมระวังต่อไปด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า”

{๓๐๓}“เอาเถิด สุสิมะ โทษผิดได้ครอบงำเธอผู้เป็นคนโง่ เป็นคนหลง เป็นคนไม่ฉลาด เพราะเธอบวชมาขโมยธรรมในธรรมวินัยที่ตถาคตกล่าวดีแล้วอย่างนี้เปรียบเหมือนพวกราชบุรุษจับโจรผู้ประพฤติผิดมาแสดงตัวแก่พระราชาแล้วกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ผู้นี้เป็นโจรประพฤติผิดต่อพระองค์ขอพระองค์จงทรงลงอาญาตามที่ทรงพระประสงค์แก่โจรคนนี้เถิด’ พระราชา

พึงรับสั่งให้ลงโทษโจรนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลายจงไปมัดโจรนี้ไพล่หลังให้

มั่นด้วยเชือกที่เหนียว แล้วใช้มีดโกนกล้อนหัวเสีย จงตีฆ้องตีกลองพา

ตระเวนไปตามถนน ตามทางสี่แยก ให้ออกทางประตูด้านทิศใต้ แล้วจงตัดศีรษะเสียด้านทิศใต้ของเมือง, พวกราชบุรุษจึงใช้เชือกที่เหนียวมัดโจรนั้นไพล่หลังอย่างมั่นคง แล้วใช้มีดโกนกล้อนหัว ตีฆ้อง ตีกลองพาตระเวนไปตามถนน ตามทางสี่แยก พาออกทางประตูด้านทิศใต้ แล้วตัดศีรษะเสียด้านทิศใต้ของเมือง ดูก่อนสุสิมะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นต้องเสวยทุกข์และโทมนัสอันมีการลงโทษนั้นเป็นเหตุหรือหนอ”

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

{๓๐๔}“ดูก่อนสุสิมะ บุรุษนั้นต้องเสวยทุกข์และโทมนัสอันมีการลงโทษนั้น

เป็นเหตุ แต่การบวชของเธอผู้ขโมยธรรมในธรรมวินัยที่ตถาคตกล่าวดีแล้วอย่างนี้

นี้ยังมีผลรุนแรงและเผ็ดร้อนกว่านั้น และยังเป็นไปเพื่อวินิบาต แต่เพราะ

เธอเห็นความผิดว่าเป็นความผิด ทำคืนตามธรรม เราจึงขอรับทราบความผิด

นั้นของเธอ ผู้ใดเห็นความผิดว่าเป็นความผิดจริงแล้วทำคืนตามธรรมสำรวม

ระวังต่อไป ข้อนี้เป็นความเจริญในอริยวินัย” (๑๐)

จบ มหาวรรคที่ ๗

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. อัสสุตวาสูตร ๒. ทุติยอัสสุตวาสูตร

๓. ปุตตมังสสูตร ๔. อัตถิราคสูตร

๕. นครสูตร ๖. สัมมสสูตร

๗. นฬกลาปีสูตร ๘. โกสัมพิสูตร

๙. อุปยันติสูตร ๑๐. สุสิมปริพาชกสูตร

๘. สมณพราหมณวรรค

๑. ชรามรณสูตร

สมณะหรือพราหมณ์ไม่รู้ชรามรณะ

{๓๐๕} [๗๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

{๓๐๖}“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งไม่รู้จัก

ชรามรณะ ไม่รู้จักเหตุเกิดแห่งชรามรณะ ไม่รู้จักความดับแห่งชรามรณะ ไม่รู้

จักปฏิปทาที่จะให้ถึงความดับแห่งชรามรณะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น

จะสมมติว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะหรือสมมติว่าเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์

หาได้ไม่ และท่านผู้มีอายุเหล่านั้นยังทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ของความเป็น

สมณะหรือประโยชน์ของความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ไม่ได้

{๓๐๗}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งรู้จักชรา

มรณะ รู้จักความดับแห่งชรามรณะ รู้จักปฏิปทาที่จะให้ถึงความดับแห่งชรา

มรณะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นแลสมมติได้ว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ

และสมมติได้ว่าเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านผู้มีอายุเหล่านั้น ย่อมทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ของความเป็นสมณะและประโยชน์ของความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้ (๑)