๖. สัมมสสูตร เล่ม ๑๖

๖. สัมมสสูตร

ว่าด้วยพิจารณาปัจจัยภายใน

{๒๕๔}[๖๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิคมของชาวกุรุชื่อว่า

กัมมาสธัมมะ ในแคว้นกุรุ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย,, ภิกษุทั้งหลายทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพิจารณาปัจจัยภายในกันบ้างไหมหนอ”

เมื่อพระองค์ตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลดังนี้ว่า “ข้าแต่

พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์พิจารณาปัจจัยภายในอยู่ พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนภิกษุ เธอพิจารณาปัจจัย

ภายในอย่างไรเล่า,,

ภิกษุรูปนั้นได้กราบทูลให้ทรงทราบแต่ก็ยังพระทัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าให้ยินดีตามที่กราบทูลไม่ได้

{๒๕๕}เมื่อภิกษุรูปนั้นกราบทูลอย่างนั้นแล้ว ท่านพระอานนท์จึงได้กราบทูล

ดังนี้ว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นเวลาที่เหมาะ ข้าแต่พระสุคตเจ้า เป็นเวลาที่สมควรสำหรับเรื่องการพิจารณาปัจจัยภายในที่พระผู้พระภาคเจ้าตรัสถึงภิกษุทั้งหลายสดับจากพระองค์แล้วจักทรงจำกันไว้,,

พระองค์จึงตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ ถ้าเช่นนั้นเธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

{๒๕๖}“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เมื่อพิจารณา ย่อมพิจารณาปัจจัยภายในว่า ‘ทุกข์คือชรามรณะซึ่งมีหลายอย่างต่างประการที่เกิดขึ้นใน

โลกนี้มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิดเมื่ออะไรมี ชรามรณะจึงมี เมื่ออะไรไม่มี ชรามรณะจึงไม่มีหนอ, ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณาอยู่ย่อมรู้ทั่วถึงว่า ‘ทุกข์คือชรามรณะซึ่งมีหลายอย่างต่างประการ

ที่เกิดขึ้นในโลกนี้แลมีชาติเป็นเหตุ มีชาติเป็นสมุทัย มีชาติเป็นกำเนิด มี

ชาติเป็นแดนเกิด เมื่อชาติมี ชรามรณะจึงมี เมื่อชาติไม่มี ชรามรณะจึงไม่มี,ภิกษุนั้นย่อมรู้ทั่วถึงชรามรณะ ย่อมรู้ทั่วถึงเหตุเกิดแห่งชรามรณะ ย่อมรู้ทั่วถึงความดับแห่ง ชรามรณะ ย่อมรู้ทั่วถึงข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งชรามรณะและย่อมเป็น ผู้ปฏิบัติอย่างนั้น เป็นผู้ประพฤติธรรมอันสมควร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเรียกภิกษุนี้ว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบโดยประการทั้งปวง คือเพื่อ ความดับแห่งชรามรณะ

{๒๕๗}ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณาต่อไปอีก ย่อมพิจารณาซึ่งปัจจัยภายในว่า ‘ก็อุปธิ อันนี้มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่ออะไรมี อุปธิจึงมี เมื่ออะไรไม่มี อุปธิจึงไม่มีหนอ, เมื่อเธอพิจารณาอยู่ ย่อมรู้ได้อย่างนี้ว่า ‘อุปธิมีตัณหาเป็นเหตุ มีตัณหาเป็นสมุทัยมีตัณหาเป็นกำเนิด มีตัณหาเป็นแดนเกิด เมื่อตัณหามี อุปธิจึงมี เมื่อ

ตัณหาไม่มี อุปธิจึงไม่มี, เธอย่อมรู้ทั่วถึงซึ่งอุปธิ ย่อมรู้ทั่วถึงซึ่งเหตุเกิดแห่งอุปธิ ย่อมรู้ทั่วถึงซึ่งความดับแห่งอุปธิ ย่อมรู้ทั่วถึงซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งอุปธิ และย่อมเป็นผู้ปฏิบัติอย่างนั้น เป็นผู้ประพฤติตามธรรม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเรียกภิกษุรูปนี้ว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบโดยประการทั้งปวง คือ เพื่อความดับแห่งอุปธิ

{๒๕๘} ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณาต่อไป อีกย่อมพิจารณาซึ่งปัจจัยภายในว่า‘ก็ตัณหานี้เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นในที่ไหน เมื่อตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในที่ไหนหนอ’

เมื่อเธอพิจารณาอยู่ย่อมรู้ได้อย่างนี้ว่า ‘สิ่งใดแลเป็นปิยรูปเป็นสาตรูป ในโลกตัณหาเมื่อเกิดย่อมเกิดขึ้นในสิ่งอันเป็นปิยรูปเป็นสาตรูปนั้น เมื่อตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในที่นั้น ก็อะไรเล่าเป็นปิยรูปเป็นสาตรูปในโลก คือ จักษุเป็นปิยรูปเป็นสาตรูปในโลก ตัณหานั้นเมื่อเกิดย่อมเกิดในจักษุนั้น เมื่อตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในจักษุนั้น โสตะเป็นปิยรูปเป็นสาตรูปในโลก... ฆานะเป็นปิยรูปเป็นสาตรูปในโลก... ชิวหาเป็นปิยรูปเป็นสาตรูปในโลก... กายเป็นปิยรูปเป็นสาตรูปในโลก... มโนเป็นปิยรูปเป็นสาตรูปในโลก ตัณหานั้นเมื่อเกิด ย่อมเกิดขึ้นในมโนนั้น เมื่อตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในมโนนั้น

{๒๕๙}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอดีตกาลได้เห็นปิยรูปสาตรูปในโลกนั้นโดยความเป็นของเที่ยง โดยความเป็นสุข โดยความเป็นตัวตน โดยความเป็นของไม่มีโรค โดยความเป็นของเกษม สมณะ

หรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าทำตัณหาให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์

เหล่าใดทำตัณหาให้เจริญขึ้นแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าทำอุปธิให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดทำอุปธิให้เจริญขึ้นแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าทำทุกข์ให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดทำ

ทุกข์ให้เจริญขึ้นแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าไม่พ้นไปจากชาติ

ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส เรากล่าวว่า‘พวกเขาไม่พ้นจากทุกข์ไปได้เลย’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอนาคต

กาลจักเห็นปิยรูปสาตรูปในโลกนั้นโดยความเป็นของเที่ยง โดยความเป็นสุข โดยความเป็นตัวตน โดยความเป็นของไม่มีโรค โดยความเป็นของเกษม สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าจักทำตัณหาให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์

เหล่าใดจักทำตัณหาให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าจักทำอุปธิ

ให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดจักทำอุปธิให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าจักทำทุกข์ให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดจักทำทุกข์ให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าจักไม่พ้นไปจากชาติชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส เรากล่าวว่า ‘พวกเขาจักไม่พ้นจากทุกข์ไปได้เลย’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในปัจจุบัน

ย่อมเห็นปิยรูปสาตรูปในโลกนั้นโดยความเป็นของเที่ยง โดยความเป็นสุข โดยความเป็นตัวตน โดยความเป็นของไม่มีโรค โดยความเป็นของเกษม สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าย่อมทำตัณหาให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดทำตัณหาให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าย่อมทำอุปธิให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดทำอุปธิให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าย่อมทำทุกข์ให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดทำทุกข์ให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมไม่พ้นไปจากชาติ ชรา

มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส

เรากล่าวว่า ‘พวกเขาย่อมไม่พ้นจากทุกข์ไปได้เลย’

{๒๖๐}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนมีขันน้ำดื่มสำริดที่สมบูรณ์ด้วยสี

กลิ่น และรส แต่ว่าเจือด้วยยาพิษ ต่อมามีบุรุษคนหนึ่งถูกความร้อนอบอ้าวแผดเผา เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้า หิวกระหายน้ำเดินทางมาถึง คนทั้งหลายจึงได้พูดกะบุรุษผู้นั้นอย่างนี้ว่า ‘พ่อคุณ ขันน้ำดื่มสำริดนี้สมบูรณ์ด้วยสี กลิ่นและรส แต่ว่าเจือด้วยยาพิษนี้ ถ้าพ่อประสงค์ ก็จงดื่มเถิด เพราะว่าเมื่อพ่อดื่มเข้าไป น้ำนั้นก็จักซาบซ่านด้วยสีบ้าง กลิ่นบ้าง รสบ้าง ก็แลครั้นดื่มเข้าไปแล้ว ตัวพ่อก็จะถึงความตายหรือไม่ก็จะถึงทุกข์ปางตายเพราะการดื่มน้ำนั้นเป็นเหตุ’ ดังนี้ บุรุษนั้นไม่ทันพิจารณา ผลุนผลันดื่มนํ้านั้นเข้าไปไม่บ้วนทิ้งเลย เขาพึงถึงความตายหรือถึงทุกข์ปางตายเพราะการดื่มนํ้านั้นเป็นเหตุ แม้ฉันใด

ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอดีตกาลได้เห็นปิยรูปสาตรูปในโลกนั้น ... สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอนาคตกาล ... สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในปัจจุบันย่อมเห็นปิยรูปสาตรูปในโลกนั้นโดยความเป็นของเที่ยง โดยความเป็นสุข โดยความเป็นตัวตน โดยความเป็นของไม่มีโรค โดยความเป็นของเกษม สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าย่อมทำตัณหาให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์

เหล่าใดทำตัณหาให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าย่อมทำอุปธิ

ให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดทำอุปธิให้เจริญขึ้น สมณะหรือ

พราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าย่อมทำทุกข์ให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใด

ทำทุกข์ให้เจริญขึ้น สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมไม่พ้นไปจากชาติ

ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส เรากล่าวว่า‘พวกเขาย่อมไม่พ้นจากทุกข์ไปได้เลย,

{๒๖๑}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอดีต กาลได้เห็นปิยรูปสาตรูปในโลกนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นสภาพมิใช่ตัวตน โดยความเป็นโรค โดยความเป็นภัยสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าละตัณหาได้แล้ว สมณะหรือพราหมณ์

เหล่าใดละตัณหาได้แล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าละอุปธิได้แล้ว

สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดละอุปธิได้แล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น

ชื่อว่าละทุกข์ได้แล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดละทุกข์ได้แล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าพ้นแล้วจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์โทมนัส และอุปายาสได้ เรากล่าวว่า ‘ท่านเหล่านั้นพ้นจากทุกข์ได้,

อนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอนาคตกาลจักเห็น

ปิยรูปสาตรูปในโลกนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นสภาพมิใช่ตัวตน โดยความเป็นโรค โดยความเป็นภัย สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นจักละตัณหาได้ ... เรากล่าวว่า ‘ท่านเหล่านั้นจักพ้นจากทุกข์ได้,

อนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในปัจจุบันนี้ย่อมเห็น

ปิยรูปสาตรูปในโลกนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นสภาพมิใช่ตัวตน โดยความเป็นโรค โดยความเป็นภัย สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมละตัณหาได้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดละตัณหาได้

สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าละอุปธิได้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใด

ละอุปธิได้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าละทุกข์ได้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดละทุกข์ได้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าพ้นจากชาติ ชรา มรณะโสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสได้ เรากล่าวว่า ‘ท่านเหล่านั้นพ้นจากทุกข์ได้’

{๒๖๒}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนมีขันนํ้าดื่มสำริดที่สมบูรณ์ด้วยสี

กลิ่น และรส แต่ว่าเจือด้วยยาพิษ ต่อมามีบุรุษคนหนึ่งถูกความร้อนอบอ้าวแผดเผา เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้า หิวกระหายนํ้าเดินทางมาถึง คนทั้งหลายจึงได้พูดกะบุรุษผู้นั้นอย่างนี้ว่า ‘พ่อคุณ ขันนํ้าดื่มสำริดนี้สมบูรณ์ด้วยสี กลิ่นและรส แต่ว่าเจือด้วยยาพิษนี้ ถ้าพ่อประสงค์ ก็จงดื่มเถิด เพราะว่าเมื่อพ่อดื่มเข้าไป นํ้านั้นก็จักซาบซ่านด้วยสีบ้าง กลิ่นบ้าง รสบ้าง ก็แลครั้นดื่มเข้าไปแล้ว ตัวพ่อก็จะถึงความตายหรือไม่ก็จะถึงทุกข์ปางตายเพราะการดื่มนํ้านั้นเป็นเหตุ, ดังนี้ ลำดับนั้น บุรุษนั้นพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘สุรานี้เราดื่มเข้าไปแล้ว ก็อาจจะขจัดออกได้ด้วยนํ้าเย็น ด้วยหัวเนยใส ด้วยนํ้าข้าวสัตตุ เค็มหรือด้วยยาดองโลณโสจิรกะ แต่เราจะไม่ดื่มสุราซึ่งไม่เป็นประโยชน์ มีแต่

ทุกข์แก่เรานานเท่านาน, เขาพิจารณาดูขันนํ้าดื่มนั้นแล้วไม่ดื่ม ปล่อยวางไปเขาก็ไม่ตายหรือไม่ถึงทุกข์ปางตายเพราะการดื่มนั้นเป็นเหตุ แม้ฉันใด

ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอดีตกาลได้เห็นปิยรูปสาตรูปในโลกนั้น โดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นสภาพมิใช่ตัวตน โดยความเป็นโรค โดยความเป็นภัยสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าละตัณหาได้แล้ว สมณะหรือพราหมณ์

เหล่าใดละตัณหาได้แล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าละอุปธิได้แล้ว

สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดละอุปธิได้แล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น

ชื่อว่าละทุกข์ได้แล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดละทุกข์ได้แล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าพ้นแล้วจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์โทมนัส และอุปายาสได้ เรากล่าวว่า ‘ท่านเหล่านั้นพ้นจากทุกข์ได้,

อนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอนาคตกาลจักเห็นปิย

รูปสาตรูปในโลกนั้น ...

อนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในปัจจุบันนี้ย่อมเห็น

ปิยรูปสาตรูปในโลกนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นสภาพมิใช่ตัวตน โดยความเป็นโรค โดยความเป็นภัย สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมละตัณหาได้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดละตัณหาได้สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าละอุปธิได้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดละอุปธิได้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าละทุกข์ได้ สมณะหรือ

พราหมณ์เหล่าใดละทุกข์ได้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าพ้นจากชาติ

ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสได้ เรากล่าวว่า‘ท่านเหล่านั้นพ้นจากทุกข์ได้,, (๖)

๗. นฬกลาปีสูตร

ว่าด้วยปัจจัยอาศัยกันเหมือนมัดไม้อ้อ

{๒๖๓}[๖๗]สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฎฐิตะอยู่กันที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิตะออกจากที่พักผ่อนในตอนเย็น เข้าไปหาพระสารีบุตรยังที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ท่านพระมหาโกฏฐิตะนั่งแล้วจึงได้กล่าวกะท่านพระสารีบุตรว่า {๒๖๔} “ท่านสารีบุตร ชรามรณะตนเองทำ หรือผู้อื่นทำให้ หรือตนเองทำด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วย หรือว่าเกิดขึ้นเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำมิใช่ผู้อื่นทำให้”

ท่านพระสารีบุตรกล่าวว่า “ท่านโกฎฐิตะ ชรามรณะจะว่าตนเองทำ

ก็มิใช่ ผู้อื่นทำให้ก็มิใช่ ตนเองทำด้วยผู้อื่นทำให้ด้วยก็มิใช่ เกิดขึ้นเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำมิใช่ผู้อื่นทำให้ก็มิใช่ แต่ว่าเพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ”

“ท่านพระสารีบุตร ชาติตนเองทำ หรือผู้อื่นทำให้ หรือตนเองทำด้วย

ผู้อื่นทำให้ด้วย หรือว่าเกิดขึ้นเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำมิใช่ผู้อื่นทำให้”

“ท่านโกฏฐิตะ ชาติจะว่าตนเองทำก็มิใช่ ผู้อื่นทำให้ก็มิใช่ ตนเองทำ

ด้วยผู้อื่นทำให้ด้วยก็มิใช่ เกิดขึ้นเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำมิใช่ผู้อื่น

ทำให้ก็มิใช่ แต่เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ”

“ท่านพระสารีบุตร ภพตนเองทำ ... อุปาทานตนเองทำ ... ตัณหา

ตนเองทำ ... เวทนาตนเองทำ ... ผัสสะตนเองทำ ...สฬายตนะตนเองทำ ...

นามรูปตนเองทำ หรือผู้อื่นทำให้ หรือตนเองทำด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วย หรือ

ว่าเกิดขึ้นเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำมิใช่ผู้อื่นทำให้”