๗. เขมกสูตร เล่ม ๑๗

๗. เขมกสูตร

ว่าด้วยไม่มีตนในขันธ์ ๕

{๒๒๕} [๘๙] สมัยหนึ่ง ภิกษุผู้เป็นพระเถระหลายรูปอยู่ ณ โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ก็สมัยนั้นแล ท่านพระเขมกะอาพาธ เป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา พักอยู่ที่พทริการาม ครั้งนั้นเป็นเวลาเย็น ภิกษุผู้เป็นพระเถระทั้งหลายออกจากที่พักผ่อนแล้วเรียกท่านพระทาสกะมากล่าวว่า “มานี่หน่อยท่านทาสกะ จงเข้าไปหาพระเขมกะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วจงบอกกะพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘ท่านเขมกะ พระเถระทั้งหลายได้ถามท่านอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส เธอยังพอทนได้อยู่หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้อยู่หรือ ทุกขเวทนาค่อยทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ อาการค่อยคลายลง ไม่รุนแรงขึ้นหรือ’ ดังนี้”{๒๒๖} ท่านพระทาสกะรับคำภิกษุผู้เป็นเถระทั้งหลายแล้วเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพํระเขมกะว่า “ท่านเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามถึงท่านอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส เธอยังพอทนได้อยู่หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้อยู่หรือ ทุกขเวทนาค่อยทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ อาการค่อยคลายลง ไม่รุนแรงขึ้นหรือ’ ดังนี้”

ท่านพระเขมกะตอบว่า “อาวุโส ผมทนไม่ไหว ไม่สามารถยังอัตภาพให้เป็นไปได้ ทุกขเวทนาของผมกล้านัก มีแต่กำเริบ ไม่ทุเลาลงเลย ทุกขเวทนานั้นปรากฏว่ากำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลย”

ครั้งนั้น ท่านพระทาสกะเข้าไปหาภิกษุผู้เป็นเถระทั้งหลายถึงที่อยู่แล้ว ได้กล่าวกะภิกษุผู้เป็นเถระว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระเขมกะได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผมทนไม่ไหว ไม่สามารถยังอัตภาพให้เป็นไปได้ ทุกขเวทนาของผมกล้านัก มีแต่กำเริบ ไม่ทุเลาลงเลย ทุกขเวทนานั้นปรากฏว่ากำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลย’ ดังนี้”

พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า “มาเถิด ท่านทาสกะ ท่านจงเข้าไปหาพระเขมกะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วจงกล่าวกะพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘ท่านเขมกะ พระเถระทั้งหลายกล่าวกะท่านอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้ว คือ อุปาทานขันธ์คือรูป อุปาทานขันธ์คือเวทนา อุปาทานขันธ์คือสัญญา อุปาทานขันธ์คือสังขาร อุปาทานขันธ์วิญญาณ ท่านเขมกะพิจารณาเห็นขันธ์อะไรๆ ในอุปาทานขันธ์ ๕ นี้ว่า ‘เป็นอัตตาหรือว่าเกี่ยวเนื่องกับอัตตาบ้างไหม’ ดังนี้”ท่านพระทาสกะรับคำภิกษุผู้เป็นเถระทั้งหลายแล้วเข้าไปหาพระเขมกะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วกล่าวว่า “ท่านเขมกะ พระเถระทั้งหลายกล่าวกะท่านอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้ว คือ อุปาทานขันธ์คือรูป … อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ท่านเขมกะพิจารณาเห็นขันธ์อะไรๆ ในอุปาทานขันธ์ ๕ นี้ว่า ‘เป็นอัตตาหรือว่าเกี่ยวเนื่องกับอัตตาบ้างไหม’ ดังนี้”“อาวุโส ในบรรดาอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้ว คือ อุปาทานขันธ์คือรูป … อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ผมไม่พิจารณาเห็นขันธ์อะไรๆ ว่าเป็นอัตตาหรือว่าเกี่ยวเนื่องกับอัตตาเลย”

{๒๒๗} ครั้งนั้นแล ท่านพระทาสกะเข้าไปหาภิกษุผู้เถระทั้งหลายถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกะภิกษุผู้เถระทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระเขมกะ ได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ในบรรดาอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้ว คือ อุปาทานขันธ์คือรูป … อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ผมไม่พิจารณาเห็นขันธ์อะไรๆ ว่าเป็นอัตตาหรือว่าเกี่ยวเนื่องกับอัตตาเลย”พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า “มาเถิด ท่านทาสกะ ท่านจงเข้าไปหาพระเขมกะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วจงกล่าวกะภิกษุเขมกะอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส พระเถระทั้งหลายกล่าวกะท่านอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้ว คือ อุปาทานขันธ์คือรูป … อุปาทานขันธ์คือ

วิญญาณ ได้ทราบว่าถ้าท่านเขมกะไม่พิจารณาเห็นขันธ์อะไรๆ ในอุปาทานขันธ์ ๕ นี้ว่า ‘เป็นอัตตาหรือว่าเกี่ยวเนื่องกับอัตตาเลย’ ถ้าเช่นนั้น ท่านเขมกะก็เป็นพระอรหันตขีณาสพ”

ท่านพระทาสกะรับคำพระเถระทั้งหลายแล้วเข้าไปหาท่านเขมกะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวว่า “ท่านเขมกะ พระเถระทั้งหลายกล่าวกะท่านอย่างนี้ว่า อาวุโส อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้ว คือ อุปาทานขันธ์คือรูป … อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ได้ทราบว่าถ้าท่านเขมกะไม่พิจารณาเห็นขันธ์อะไรๆ ในอุปาทานขันธ์ ๕ นี้ว่า ‘เป็นอัตตาหรือว่าเกี่ยวเนื่องกับอัตตาเลย’ ถ้าเช่นนั้น ท่านเขมกะก็เป็นพระอรหันตขีณาสพ”พระเขมกะตอบว่า “อาวุโส อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้ว คือ อุปาทานขันธ์คือรูป … อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ผมไม่ได้พิจารณาเห็นขันธ์อะไรๆ ในอุปาทานขันธ์ ๕ นี้ว่า ‘เป็นอัตตาหรือว่าเกี่ยวเนื่องกับอัตตาเลย’ ทั้งผมก็ไม่ได้เป็นพระอรหันตขีณาสพด้วย แต่ผมเข้าใจแล้วว่า ‘เรามีในอุปาทานขันธ์ ๕’ และผมไม่ได้พิจารณาเห็นว่า ‘เรานี้มี”

{๒๒๘} ครั้งนั้นแล ท่านพระทาสกะเข้าไปหาภิกษุผู้เถระทั้งหลายถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกะภิกษุผู้เถระทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระเขมกะได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้ว คือ อุปาทานขันธ์คือรูป … อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ผมไม่ได้พิจารณาเห็นขันธ์อะไรๆ ในอุปาทานขันธ์ ๕ นี้ว่า ‘เป็นอัตตาหรือว่าเกี่ยวเนื่องกับอัตตาเลย’ ทั้งผมก็ไม่ได้เป็นพระอรหันตขีณาสพด้วย แต่ผมเข้าใจแล้วว่า ‘เรามีในอุปาทานขันธ์ ๕’ และผมไม่ได้พิจารณาเห็นว่า ‘เรานี้มี”พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า “มาเถิด ท่านทาสกะ ท่านจงเข้าไปหาพระเขมกะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วจงกล่าวกะพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘ท่านเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านอย่างนี้ว่า “ดูก่อนท่านเขมกะ สิ่งที่ท่านกล่าวถึงว่า ‘เรามี’ นี้คืออะไร ท่านกล่าวถึงรูปว่า ‘เรามี’ หรือกล่าวว่า ‘เรามี’ นอกจาก

รูป ท่านกล่าวถึงเวทนา สัญญา สังขารทั้งหลาย วิญญาณว่า ‘เรามี’ หรือกล่าวว่า ‘เรามี’ นอกจากเวทนา สัญญา สังขารทั้งหลาย วิญญาณ ดูก่อนท่านเขมกะ สิ่งที่ท่านกล่าวถึงว่า ‘เรามี’ นั้นคืออะไร”

ท่านพระทาสกะรับคำภิกษุผู้เถระทั้งหลายแล้วเข้าไปหาพระเขมกะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกะพระเขมกะว่า “ท่านเขมกะ พระเถระทั้งหลายกล่าวกะท่านอย่างนี้ว่า “ดูก่อนท่านเขมกะ สิ่งที่ท่านกล่าวถึงว่า ‘เรามี’ นี้คืออะไร ท่านกล่าวถึงรูปว่า ‘เรามี’ หรือกล่าวว่า ‘เรามี’ นอกจากรูป ท่านกล่าวถึงเวทนา สัญญา สังขารทั้งหลาย วิญญาณว่า ‘เรามี’ หรือกล่าวว่า ‘เรามี’ นอกจากเวทนา สัญญา สังขารทั้งหลาย วิญญาณ ดูก่อนท่านเขมกะ สิ่งที่ท่านกล่าวถึงว่า ‘เรามี’ นั้นคืออะไร”พระเขมกะกล่าวว่า “พอทีเถิด ท่านทาสกะ การเดินไปเดินมาบ่อย ๆ อย่างนี้จะมีประโยชน์อะไร จงไปหยิบเอาไม้เท้ามาเถิด ท่าน ผมจักเข้าไปหาภิกษุผู้เถระทั้งหลายถึงที่อยู่เอง”

{๒๒๙} ครั้งนั้น ท่านพระเขมกะยันไม้เท้าเข้าไปหาภิกษุผู้เถระทั้งหลายถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับภิกษุผู้เถระทั้งหลาย ครั้นผ่านการปราศรัยพอได้ระลึกถึงกันไปแล้วได้นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ภิกษุผู้เถระทั้งหลายกล่าวกะท่านพระเขมกะว่า “ดูก่อนท่านเขมกะ สิ่งที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามี’ นั้นคืออะไร”

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ผมจะกล่าวถึงรูปว่า ‘เรามี’ ก็หาไม่ ทั้งจะกล่าวว่า ‘เรามี’ นอกจากรูป ก็หาไม่ ผมจะกล่าวถึงเวทนา … ถึงสัญญา… ถึงสังขารทั้งหลาย… ถึงวิญญาณว่า ‘เรามี’ ก็หาไม่ ทั้งจะกล่าวว่า ‘เรามี’ นอกจากวิญญาณ ก็หาไม่ แต่ผมเข้าใจแล้วว่า ‘เรามี’ ในอุปาทานขันธ์ ๕ และผมไม่ได้พิจารณาเห็นว่า ‘เรานี้มี’ เปรียบเหมือนกลิ่นดอกอุบลก็ดี กลิ่นดอกปทุมก็ดี กลิ่นดอกบุณฑริกก็ดี ผู้ใดพูดอย่างนี้ว่า ‘กลิ่นใบ กลิ่นสี หรือว่า กลิ่นเกสร’ ผู้นั้นเมื่อพูดอย่างนี้ ชื่อว่าพูดถูกต้องหรือ”“ไม่เป็นอย่างนั้น อาวุโส”

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็เมื่อจะตอบให้ถูก ควรจะตอบว่าอย่างไร”

“ดูก่อนอาวุโส เมื่อจะตอบให้ถูก ควรจะตอบว่ากลิ่นดอก”

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ผมจะกล่าวถึงรูปว่า ‘เรามี’ ก็หาไม่ ทั้งจะกล่าวว่า ‘เรามี’ นอกจากรูป ก็หาไม่ ผมจะกล่าวถึงเวทนา … ถึงสัญญา… ถึงสังขารทั้งหลาย… ถึงวิญญาณว่า ‘เรามี’ ก็หาไม่ ทั้งจะกล่าวว่า ‘เรามี’ นอกจากวิญญาณ ก็หาไม่ แต่ผมเข้าใจแล้วว่า ‘เรามี’ ในอุปาทานขันธ์ ๕ และผมไม่ได้พิจารณาเห็นว่า ‘เรานี้มี’

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการพระอริยสาวกละได้แล้วก็จริง แต่ท่านก็ยังถอนอัสมิมานะ อัสมิฉันทะ อัสมิอนุสัยอย่างละเอียดในอุปาทานขันธ์ ๕ ไม่ได้ สมัยต่อมาท่านพิจารณาเห็นความเกิดขึ้น และความเสื่อมไปในอุปาทานขันธ์ ๕ ว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา … แห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งเวทนา … แห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ เมื่อท่านพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในอุปาทานขันธ์ ๕ นี้อยู่ แม้ท่านจะถอนอัสมิมานะ อัสมิฉันทะ อัสมิอนุสัยอย่างละเอียดในอุปาทานขันธ์ ๕ ยังไม่ได้ แต่อัสมิมานะเป็นต้นนั้นก็ถึงการเพิกถอนได้ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนผ้าที่เปื้อนเปรอะ มีมลทินจับ พวกเจ้าของจึงมอบผ้านั้นให้แก่คนซักไป คนซักก็ขยี้ผ้านั้นในน้ำด่างขี้เถ้า ในนํ้าด่างเกลือ หรือในโคมัยแล้วซักในนํ้าสะอาด ผ้านั้นกลับเป็นของที่สะอาด

ขาวผ่องได้ก็จริง ถึงกระนั้น กลิ่นน้ำด่างขี้เถ้า กลิ่นนํ้าด่างเกลือ หรือกลิ่นโคมัยที่ละเอียดของผ้านั้นก็ย่อมจะมี คนซักก็มอบผ้านั้นให้แก่พวกเจ้าของคืนไป พวกเจ้าของเก็บผ้านั้นใส่ไว้ในหีบที่อบกลิ่นไว้แล้ว แม้กลิ่นน้ำด่างขี้เถ้า กลิ่นน้ำด่างเกลือ หรือกลิ่นโคมัยที่ละเอียดของผ้านั้นจะยังไม่หมดไป ก็ย่อมถึงความหมดไปได้ ฉันใด ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการพระอริยสาวกละได้แล้วก็จริง แต่ท่านก็ยังถอนอัสมิมานะ อัสมิฉันทะ อัสมิอนุสัยอย่างละเอียดในอุปาทานขันธ์ ๕ ไม่ได้

สมัยต่อมา ท่านพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในอุปาทานขันธ์ ๕ ว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา … แห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งเวทนา … แห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ เมื่อท่านพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในอุปาทานขันธ์ ๕ นี้อยู่ แม้ท่านจะถอนอัสมิมานะ อัสมิฉันทะ อัสมิอนุสัยอย่างละเอียดในอุปาทานขันธ์ ๕ ยังไม่ได้ แต่อัสมิมานะเป็นต้นนั้นก็ถึงการเพิกถอนได้”{๒๓๐} เมื่อท่านพระเขมกะกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุทั้งหลายได้กล่าวกะท่านพระเขมกะว่า “พวกผมจะมุ่งเบียดเบียนท่านเขมกะจึงได้ถามหามิได้เลย แต่ว่าท่านเขมกะสามารถพอที่จะบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้นได้โดยพิสดารซึ่งคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ท่านเขมกะบอกแล้ว แสดงแล้ว บัญญัติแล้ว แต่งตั้งแล้ว เปิดเผยแล้ว จำแนกแล้ว ทำให้ตื้นแล้วโดยพิสดาร”

ท่านพระเขมกะได้กล่าวคำนี้แล้ว ภิกษุผู้เถระทั้งหลายชื่นชมยินดีภาษิตของท่านพระเขมกะ ก็เมื่อท่านพระเขมกะกล่าวคำไวยากรณภาษิตอยู่ จิตของภิกษุผู้เถระประมาณ ๖๐ รูปและของท่านพระเขมกะได้หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น

๘. ฉันนสูตร

ว่าด้วยพระฉันนะขอฟังธรรมของพระอานนท์

{๒๓๑} [๙๐] สมัยหนึ่ง ภิกษุผู้เป็นพระเถระหลายรูปอยู่ในป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ครั้งนั้น ท่านพระฉันนะออกจากที่เร้นในเวลาเย็น ถือลูกตาลจากวิหารหนึ่งเข้าไปอีกวิหารหนึ่ง ได้กล่าวกะภิกษุผู้เป็นพระเถระทั้งหลายว่า “ขอท่านพระเถระทั้งหลายได้โปรดกล่าวสอนผมด้วย ขอท่านพระเถระทั้งหลายได้โปรดพร่ำสอนผมด้วย ขอท่านพระเถระทั้งหลายได้โปรด แสดงธรรมีกถาแก่ผมอย่างที่ผมจะพึงเห็นธรรมได้ด้วยเถิด”

{๒๓๒} เมื่อพระฉันนะกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุผู้เป็นพระเถระทั้งหลายได้กล่าวกะท่านพระฉันนะว่า “ดูก่อนท่านฉันนะ รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา สัญญาเป็นอนัตตา สังขารทั้งหลายเป็นอนัตตา วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา”

ลำดับนั้น ท่านพระฉันนะได้เกิดความคิดดังนี้ว่า “แม้เราเองก็มีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘รูปไม่เที่ยง … วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา … วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ ถึงเมื่อเป็นเช่นนี้ จิตของเราก็ยังไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งอยู่ ไม่หลุดพ้น ในธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง ในการสละคืนอุปธิทั้งปวง ในความสิ้นตัณหา ในวิราคะ ในนิโรธ ในนิพพาน ความสะดุ้งและอุปาทานยังเกิดขึ้น ใจก็ถอยกลับอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเป็นเช่นนี้ อะไรเล่าเป็นอัตตาของเรา’ ผู้ที่เห็นธรรมอยู่ย่อมไม่มีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘ใครหนอจะแสดงธรรมแก่เราอย่างที่เราจะพึงเห็นธรรมได้”{๒๓๓} ลำดับนั้นเอง ท่านพระฉันนะได้มีความคิดว่า “ท่านพระอานนท์นี้ พำนักอยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ท่านพระอานนท์เป็นผู้ที่พระศาสดา