๖. อัสสชิสูตร เล่ม ๑๗

๖. อัสสชิสูตร

ว่าด้วยเสด็จเยี่ยมไข้พระอัสสชิ

{๒๒๒} [๘๘] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ก็สมัยนั้นแล ท่านพระอัสสชิอาพาธ เป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา พักอยู่ที่อารามที่กัสสปเศรษฐีสร้างไว้ ครั้งนั้น ท่านพระอัสสชิเรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า “มาเถิด อาวุโสทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ

ครั้นแล้วจงถวายบังคมพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้าตามคำของเราว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า อัสสชิภิกษุอาพาธ เป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา ท่านขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า’ และท่านทั้งหลายจงทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยความอนุเคราะห์เสด็จไปหาอัสสชิภิกษุยังที่อยู่ด้วยเถิด”ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอัสสชิแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระพุทธเจ้าข้า อัสสชิภิกษุอาพาธ เป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา ท่านขอถวายบังคมพระยุคลบาทของ พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า และสั่งมากราบทูลว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยความอนุเคราะห์ เสด็จเข้าไปหาอัสสชิภิกษุยังที่อยู่ด้วยเถิด’ ดังนี้” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับโดยดุษณีภาพ

{๒๒๓} ครั้งนั้นแล เป็นเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่พักผ่อนแล้ว เสด็จเข้าไปหาท่านพระอัสสชิถึงที่อยู่ ท่านพระอัสสชิได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแต่ไกล จึงได้ขยับตัวอยู่บนเตียง

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะท่านพระอัสสชิว่า “อย่าเลย อัสสชิ เธออย่าได้ขยับตัวอยู่บนเตียงเลย อาสนะที่ปูลาดไว้เหล่านี้มีอยู่ เราจะนั่งที่อาสนะนั้น” จึงพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ แล้วได้ตรัสถามท่านพระอัสสชิว่า “ดูก่อนอัสสชิ เธอยังพอทนได้อยู่หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้อยู่หรือ ทุกขเวทนาค่อยทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ อาการค่อยคลายลงไม่รุนแรงขึ้นหรือ”ท่านพระอัสสชิกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว ไม่สามารถยังอัตภาพให้เป็นไปได้ ทุกขเวทนาของข้าพระองค์กล้านัก มีแต่กำเริบ ไม่ทุเลาลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลย”

“ดูก่อนอัสสชิ เธอไม่มีความรำคาญ ไม่มีความเดือดร้อนอะไรบ้างหรือ”

“พระพุทธเจ้าข้า ที่แท้จริง ข้าพระองค์มีความรำคาญไม่น้อย มีความเดือดร้อนอยู่ไม่น้อยเลย”

“ดูก่อนอัสสชิ ก็ตัวเธอเองไม่ติเตียนตนเองได้โดยศีลบ้างหรือ”

“ตัวข้าพระองค์ติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า"

“ดูก่อนอัสสชิ ถ้าหากว่าตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น เธอจะมีความรำคาญและมีความเดือดร้อนเรื่องอะไร”

“พระพุทธเจ้าข้า ครั้งก่อน ข้าพระองค์ระงับกายสังขารคือลมหายใจเข้าออกได้อย่างลำบาก จึงไม่ได้สมาธิ เมื่อข้าพระองค์ไม่ได้สมาธิ จึงเกิดความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจะไม่เสื่อมหรือหนอ’ ดังนี้”

“ดูก่อนอัสสชิ สมณพราหมณ์ที่มีสมาธิเป็นสาระ มีสมาธิเป็นสามัญญะ เมื่อไม่ได้สมาธินั้น ย่อมเกิดความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายจะไม่เสื่อมหรือหนอ’ ดูก่อนอัสสชิ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” …

“เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ...

“เพราะเหตุนั้นแล อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ … ย่อมรู้ชัดว่า … กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้

อริยสาวกนั้น ถ้าเสวยสุขเวทนาอยู่ ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘สุขเวทนานั้นไม่เที่ยง ไม่น่าหมกมุ่น ไม่น่าเพลิดเพลิน’ ถ้าเสวยทุกขเวทนาอยู่ ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘ทุกขเวทนานั้นไม่เที่ยง ไม่น่าหมกมุ่น ไม่น่าเพลิดเพลิน’ ถ้าเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘อทุกขมสุขเวทนานั้นไม่เที่ยง ไม่น่าหมกมุ่น ไม่น่าเพลิดเพลิน’ ถ้าเสวยสุขเวทนาอยู่ ย่อมปราศจากความยินดียินร้ายเสวยสุขเวทนานั้น หากว่าเสวยทุกขเวทนาอยู่ ย่อมปราศจากความยินดียินร้ายเสวยทุกขเวทนานั้น หากว่าเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ย่อมปราศจากความยินดียินร้ายเสวยอทุกขมสุขเวทนานั้น ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง ไม่น่าหมกมุ่น

ไม่น่าเพลิดเพลิน’ อริยสาวกนั้นหากว่าเมื่อเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด’ และรู้ประจักษ์ว่า ‘หลังจากทำลายขันธ์สิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งหมดที่ไม่น่ายินดีในโลกนี้แลจักเป็นอันสงบไป’{๒๒๔} ดูก่อนอัสสชิ เปรียบเหมือนประทีปน้ำมันอาศัยน้ำมันและไส้จึงลุกโพลงอยู่ได้ เพราะสิ้นนํ้ามันและไส้นั้น ทั้งไม่เติมน้ำมันและไส้ใหม่ ย่อมเป็นประทีปหมดเชื้อดับไป ฉันใด อริยสาวกนั้นก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด’ และรู้ประจักษ์ว่า ‘หลังจากทำลายขันธ์สิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งหมดที่ไม่น่าเพลิดเพลินในโลกนี้แลจักเป็นอันสงบไป’

๗. เขมกสูตร

ว่าด้วยไม่มีตนในขันธ์ ๕

{๒๒๕} [๘๙] สมัยหนึ่ง ภิกษุผู้เป็นพระเถระหลายรูปอยู่ ณ โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ก็สมัยนั้นแล ท่านพระเขมกะอาพาธ เป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา พักอยู่ที่พทริการาม ครั้งนั้นเป็นเวลาเย็น ภิกษุผู้เป็นพระเถระทั้งหลายออกจากที่พักผ่อนแล้วเรียกท่านพระทาสกะมากล่าวว่า “มานี่หน่อยท่านทาสกะ จงเข้าไปหาพระเขมกะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วจงบอกกะพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘ท่านเขมกะ พระเถระทั้งหลายได้ถามท่านอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส เธอยังพอทนได้อยู่หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้อยู่หรือ ทุกขเวทนาค่อยทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ อาการค่อยคลายลง ไม่รุนแรงขึ้นหรือ’ ดังนี้”{๒๒๖} ท่านพระทาสกะรับคำภิกษุผู้เป็นเถระทั้งหลายแล้วเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพํระเขมกะว่า “ท่านเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามถึงท่านอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส เธอยังพอทนได้อยู่หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้อยู่หรือ ทุกขเวทนาค่อยทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ อาการค่อยคลายลง ไม่รุนแรงขึ้นหรือ’ ดังนี้”

ท่านพระเขมกะตอบว่า “อาวุโส ผมทนไม่ไหว ไม่สามารถยังอัตภาพให้เป็นไปได้ ทุกขเวทนาของผมกล้านัก มีแต่กำเริบ ไม่ทุเลาลงเลย ทุกขเวทนานั้นปรากฏว่ากำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลย”

ครั้งนั้น ท่านพระทาสกะเข้าไปหาภิกษุผู้เป็นเถระทั้งหลายถึงที่อยู่แล้ว ได้กล่าวกะภิกษุผู้เป็นเถระว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระเขมกะได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผมทนไม่ไหว ไม่สามารถยังอัตภาพให้เป็นไปได้ ทุกขเวทนาของผมกล้านัก มีแต่กำเริบ ไม่ทุเลาลงเลย ทุกขเวทนานั้นปรากฏว่ากำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลย’ ดังนี้”