๒. ปฏิปทาสูตร เล่ม ๑๗

ย่อมเห็นสังขารทั้งหลายโดยความเป็นอัตตา ๑ ...

ย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตามีวิญญาณ ๑ ย่อมเห็นวิญญาณในอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตาในวิญญาณ ๑ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสย่อมเกิดขึ้นแก่เขา

{๘๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อภิกษุรู้ว่ารูปไม่เที่ยง แปรผันไป คลายไป ดับไป เห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘รูปในกาลก่อนและรูปทั้งมวลในบัดนี้ล้วนไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ ย่อมละโสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสได้ เพราะละโสกะ เป็นต้นเหล่านั้นได้ จึงไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมอยู่เป็นสุข ภิกษุผู้มีปกติอยู่เป็นสุขเราเรียกว่า ‘ผู้ดับแล้วด้วยองค์นั้น’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อภิกษุรู้ว่า เวทนาไม่เที่ยง ... สัญญาไม่เที่ยง ... สังขารไม่เที่ยง ... วิญญาณไม่เที่ยง แปรผันไป คลายไป ดับไป เห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘วิญญาณในกาลก่อนและวิญญาณทั้งมวลในบัดนี้ ล้วนไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ ย่อมละโสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสได้ เพราะละโสกะ เป็นต้นเหล่านั้นได้ ย่อมไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมอยู่เป็นสุข ภิกษุผู้มีปกติอยู่เป็นสุขเราเรียกว่า ‘ผู้ดับแล้วด้วยองค์นั้น”

๒. ปฏิปทาสูตร

ว่าด้วยข้อปฏิบัติเพื่อความเกิดและความดับสักกายทิฏฐิ

{๘๙} [๔๔] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปฏิปทาอันจะยังสัตว์ให้ถึงสักกายสมุทัยและปฏิปทาอันจะยังสัตว์ให้ถึงสักกายนิโรธ เธอทั้งหลายจงฟังปฏิปทาทั้ง ๒ นั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิปทาอันจะยังสัตว์ให้ถึงสักกายสมุทัยเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ไม่ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตามีรูป ๑ ย่อมเห็นรูปในอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตาในรูป ๑ย่อมเห็นเวทนาโดยความป็นอัตตา ๑ ...

ย่อมเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา ๑ ...

ย่อมเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา ๑ ...

ย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตามีวิญญาณ ๑ ย่อมเห็นวิญญาณในอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตาในวิญญาณ ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเรียกว่า ‘ปฏิปทาอันจะยังสัตว์ให้ถึงสักกายสมุทัย’ คำที่กล่าวแล้วนี้เรียกว่า ‘การตามเห็นอันจะยังสัตว์ให้ถึงทุกขสมุทัย’ นี้แลเป็นใจความในข้อนี้

{๙๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิปทาอันจะยังสัตว์ให้ถึงสักกายนิโรธเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำ

ในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตาในรูป ๑ ย่อมไม่เห็นรูปในอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตาในรูป ๑

ย่อมไม่เห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ๑ ...

ย่อมไม่เห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา ๑ ...

ย่อมไม่เห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา ๑ ...

ย่อมไม่เห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตามีวิญญาณ ๑ ย่อมไม่เห็นวิญญาณในอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตาในวิญญาณ ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ‘ปฏิปทาอันจะยังสัตว์ให้ถึงสักกายนิโรธ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำที่กล่าวแล้วนี้เรียกว่า ‘การตามเห็นอันจะยังสัตว์ให้ถึงทุกขนิโรธ’ นี้แลเป็นใจความในข้อนี้”

๓. อนิจจสูตร

ว่าด้วยความเป็นไตรลักษณ์แห่งขันธ์ ๕

{๙๑} [๔๕] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เมื่อเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ จิตย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นเวทนาไม่เที่ยง ... สัญญาไม่เที่ยง ... สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง ... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็น