๙. นาวาสูตร เล่ม ๑๗

๙. วาสิชฏสูตร

ว่าด้วยการสิ้นและไม่สิ้นไปแห่งอาสวะ

{๒๖๐} [๑๐๑] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะของผู้รู้อยู่เห็นอยู่ ไม่กล่าวถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะของผู้ไม่รู้อยู่ไม่เห็นอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อบุคคลรู้อยู่ เห็นอยู่อย่างไร จึงมีความสิ้นไปแห่งอาสวะ เมื่อบุคคลรู้อยู่ เห็นอยู่ว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็นดังนี้ ... สัญญาเป็นดังนี้ ... สังขารทั้งหลายเป็นดังนี้ ... วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ จึงมีความสิ้นไปแห่งอาสวะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้แล

จึงมีความสิ้นไปแห่งอาสวะ{๒๖๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุไม่ประกอบความเพียรในการภาวนาอยู่ แม้จะเกิดความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ จิตของเราพึงพ้นจากอาสวะ เพราะไม่ถือมั่น’ ดังนี้ก็จริง ถึงอย่างนั้น จิตของเธอย่อมจะพ้นจากอาสวะ เพราะไม่ถือมั่นไม่ได้เลย ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร ข้อนั้นพึงกล่าวได้ว่า เพราะเธอไม่ได้เจริญ เพราะไม่ได้เจริญอะไร เพราะไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ เพราะไม่ได้เจริญสัมมัปปธาน ๔ เพราะไม่ได้เจริญอิทธิบาท ๔ เพราะไม่ได้เจริญอินทรีย์ ๕ เพราะไม่ได้เจริญพละ ๕ เพราะไม่ได้เจริญโพชฌงค์ ๗ เพราะไม่ได้เจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนมีไข่ไก่อยู่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง ไข่เหล่านั้นแม่ไก่ไม่นอนทับด้วยดี ไม่กกด้วยดี ไม่ฟักด้วยดี แม้ว่าแม่ไก่นั้นจะเกิดความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ลูกของเราพึงใช้ปลายเล็บ

เท้าหรือจะงอยปากทำลายเปลือกไข่ออกมาโดยสวัสดิภาพ’ ดังนี้ก็จริง ถึงอย่างนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็ไม่สามารถจะใช้ปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปากทำลายเปลือกไข่ชำแรกออกมาโดยสวัสดิภาพได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร ทั้งนี้เพราะไข่ไก่ทั้ง ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟองเหล่านั้นแม่ไก่ไม่นอนทับด้วยดี ไม่กกด้วยดี ไม่ฟักด้วยดี แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุไม่ประกอบความเพียรในการภาวนาอยู่ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้จะเกิดความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ จิตของเราพึงพ้นจากอาสวะเพราะไม่ถือมั่น’ ดังนี้ก็จริง ถึงอย่างนั้น จิตของเธอย่อมจะพ้นจากอาสวะเพราะไม่ถือมั่นไม่ได้เลย ข้อนั้นเพราะเหตุไร ข้อนั้นพึงกล่าวได้ว่า

เพราะเธอไม่ได้เจริญ เพราะไม่ได้เจริญอะไร เพราะไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ เพราะไม่ได้เจริญสัมมัปปธาน ๔ เพราะไม่ได้เจริญอิทธิบาท ๔ เพราะไม่ได้เจริญอินทรีย์ ๕ เพราะไม่ได้เจริญพละ ๕ เพราะไม่ได้เจริญโพชฌงค์ ๗ เพราะไม่ได้เจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุประกอบความเพียรในการภาวนาอยู่ ถึงแม้จะไม่เกิดความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ จิตของเราพึงพ้นจากอาสวะ เพราะไม่ถือมั่น’ ดังนี้ก็จริง ถึงอย่างนั้น จิตของเธอย่อมพ้นจากอาสวะเพราะไม่ถือมั่นได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร ข้อนั้นพึงกล่าวได้ว่า เพราะเธอเจริญแล้ว เพราะเจริญอะไร เพราะเจริญสติปัฏฐาน ๔ เพราะเจริญสัมมัปปธาน ๔ เพราะเจริญอิทธิบาท ๔ เพราะเจริญอินทรีย์ ๕ เพราะเจริญพละ ๕ เพราะเจริญโพชฌงค์ ๗ เพราะเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนมีไข่ไก่อยู่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง ไข่เหล่านั้นแม่ไก่นอนทับด้วยดี กกด้วยดี ฟักด้วยดี ถึงแม้แม่ไก่นั้นจะไม่เกิดความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ลูกของเราพึงใช้ปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปากทำลายเปลือกไข่ออกมาโดยสวัสดิภาพ’ ดังนี้ก็จริง ถึงอย่างนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็สามารถจะใช้ปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปากทำลายเปลือกไข่ชำแรก

ออกมาโดยสวัสดิภาพได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร ทั้งนี้เพราะไข่ไก่ทั้ง ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟองเหล่านั้นแม่ไก่นอนทับด้วยดี กกด้วยดี ฟักด้วยดี แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุประกอบความเพียรในการภาวนาอยู่ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ถึงแม้จะไม่เกิดความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ จิตของเราพึงพ้นจากอาสวะเพราะไม่ถือมั่น’ ดังนี้ก็จริง ถึงอย่างนั้น จิตของเธอย่อมพ้นจากอาสวะเพราะไม่ถือมั่นได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร ข้อนั้นพึงกล่าวได้ว่า เพราะเธอเจริญแล้ว เพราะเจริญอะไร เพราะเจริญสติปัฏฐาน ๔ เพราะเจริญสัมมัปปธาน ๔ เพราะเจริญอิทธิบาท ๔ เพราะเจริญอินทรีย์ ๕ เพราะเจริญพละ ๕ เพราะเจริญโพชฌงค์

๗ เพราะเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘{๒๖๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรอยนิ้วมือหรือรอยนิ้วหัวแม่มือย่อมปรากฏที่ด้ามมีดของช่างไม้หรือลูกมือของช่างไม้ แต่ช่างไม้หรือลูกมือของช่างไม้นั้นไม่รู้ได้ว่า ‘วันนี้ด้ามมีดของเราสึกไปประมาณเท่านี้ วานนี้สึกไปประมาณเท่านี้ วันก่อนๆ สึกไปประมาณเท่านี้’ โดยที่แท้ ช่างไม้หรือลูกมือของช่างไม้นั้นมีความรู้แต่ว่า ‘สึกไปแล้วๆ’ แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแหละ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุประกอบความเพียรในการภาวนาอยู่ ก็ไม่รู้ได้ว่า ‘วันนี้อาสวะทั้งหลายของเราสิ้นไปแล้วประมาณเท่านี้ วานนี้สิ้นไปแล้วประมาณเท่านี้ หรือวันก่อนๆ สิ้นไปแล้วประมาณเท่านี้’ ดังนี้ก็จริง ถึงอย่างนั้น เมื่ออาสวะสิ้นไปแล้ว เธอก็มีความรู้แต่ว่า ‘สิ้นไปแล้ว ๆ’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อเรือเดินทะเลที่เขาผูกด้วยเครื่องผูกคือหวาย แช่อยู่ในนํ้าตลอด ๖ เดือน ถูกเข็นขึ้นบกตอนฤดูหนาว เครื่องผูกเหล่านั้นถูกลมและแดดกระทบบ้าง ถูกฝนตกรดบ้าง ย่อมผุไปเปื่อยไปโดยไม่ยากเลย แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุประกอบความเพียรในการภาวนาอยู่ สังโยชน์ทั้งหลายย่อมสงบระงับไป ย่อมเน่าไป”

๑๐. อนิจจสัญญาสูตร

ว่าด้วยการเจริญอนิจจสัญญา

{๒๖๓} [๑๐๒] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญา อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำรูปราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำภวราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำอวิชชาทั้งปวงได้ ย่อมถอนอัสมิมานะทั้งปวงขึ้นได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในสรทสมัยชาวนาเมื่อไถนาด้วยไถคันใหญ่ ย่อมไถทำลายพืชที่สืบต่อด้วยรากทุกชนิด แม้ฉันใด อนิจจสัญญาก็ฉันนั้นเหมือนกัน อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำรูปราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำภวราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำอวิชชาทั้งปวงได้ ย่อมถอนอัสมิมานะทั้งปวงขึ้นได้{๒๖๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนเกี่ยวหญ้าแฝกเกี่ยวหญ้าแฝกแล้วก็จับปลาย เขย่า ฟาด สลัดออก แม้ฉันใด อนิจจสัญญาก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ...

{๒๖๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวงมะม่วงขาดจากขั้ว มะม่วงที่ติดอยู่กับขั้วในพวงนั้นทั้งหมดย่อมหล่นไปตามพวงมะม่วงนั้นด้วย แม้ฉันใด อนิจจสัญญา ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ...

{๒๖๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กลอนชนิดใดชนิดหนึ่งของเรือนยอด กลอนทั้งหมดนั้นย่อมทอดไปสู่ยอด น้อมไปที่ยอด รวมลงที่ยอด ยอดชาวโลกกล่าวกันว่าเป็นเลิศกว่ากลอนเหล่านั้น แม้ฉันใด อนิจจสัญญาก็ฉันนั้น เหมือนกันแล ...