๘. คัททูลสูตร ที่ ๒ เล่ม ๑๗

๘. ทุติยคัททูลพัทธสูตร

ว่าด้วยอุปมาขันธ์ ๕ เหมือนเสาล่ามสุนัข สูตรที่ ๒

{๒๕๘} [๑๐๐] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังสารวัฏนี้ไม่มีใครรู้ที่สุดเบื้องต้นเบื้องปลายได้ สำหรับเหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นที่กางกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องประกอบไว้ เวียนว่ายตายเกิดอยู่ ที่สุดเบื้องต้นย่อมไม่ปรากฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุนัขที่ถูกเขาเอาโซ่ผูกล่ามไว้ที่หลักหรือเสาอันมั่นคง ถ้าแม้มันเดิน มันก็เดินอยูใกล้ๆ หลักหรือเสานั้นเอง ถ้าแม้มันยืน มันก็ยืนอยู่ใกล้ๆ หลักหรือเสานั้นเอง ถ้าแม้มันนั่ง มันก็นั่งอยู่ใกล้ๆ หลักหรือเสานั้นเอง ถ้าแม้มันนอน มันก็นอนอยู่ใกล้ๆ หลักหรือเสานั้นเอง แม้ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกันแหละ ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วย่อมเห็นรูปว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมเห็นเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ปุถุชนนั้นถ้าแม้เดิน เขาก็เดินอยู่ใกล้ๆ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้นั้นเอง ถ้าแม้ยืน เขาก็ยืนอยู่ใกล้ๆ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้นั้นเอง ถ้าแม้นั่ง เขาก็นั่งอยู่ใกล้ๆ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้นั้นเอง ถ้าแม้นอน เขาก็นอนอยู่ใกล้ๆ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้นั้นเอง{๒๕๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงพิจารณาจิตของตนเนืองๆ ว่า ‘จิตนี้เศร้าหมองแล้วด้วยราคะ โทสะ โมหะสิ้นกาลนาน’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองเพราะจิตเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์เพราะจิตผ่องแผ้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเคยเห็นภาพจิตรกรรมเคลื่อนที่ไหม”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “เคยเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภาพจิตรกรรมเคลื่อนที่แม้นั้นแล จิตนั่นเองทำให้วิจิตรแล้ว จิตนั้นแหละวิจิตรกว่าภาพจิตรกรรมเคลื่อนที่แม้นั้น เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงพิจารณาจิตของตนเนืองๆ ว่า ‘จิตนี้เศร้าหมองแล้วด้วยราคะ โทสะ โมหะสิ้นกาลนาน’ สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองเพราะจิตเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์เพราะจิตผ่องแผ้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราย่อมไม่พิจารณาเห็นหมู่สัตว์อื่นแม้เพียงหมู่หนึ่งซึ่งมีความวิจิตรเหมือนอย่างสัตว์ดิรัจฉานทั้งหลายนี้เลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ดิรัจฉานแม้เหล่านั้นแลอันจิตคือกรรมนั่นเองทำให้วิจิตรแล้ว จิตนั่นแหละวิจิตรกว่าสัตว์ดิรัจฉาน

แม้เหล่านั้น เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงพิจารณาจิตของตนเนือง ๆ ว่า ‘จิตนี้เศร้าหมองแล้วด้วยราคะ โทสะ โมหะสิ้นกาลนาน’ สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมอง เพราะจิตเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์เพราะจิตผ่องแผ้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ช่างย้อมหรือช่างเขียน เมื่อมีเครื่องย้อมก็ดี ครั่งก็ดี ขมิ้นก็ดี สีเขียวก็ดี สีแดงก็ดี จึงเสกสรรรูปสตรีหรือรูปบุรุษซึ่งมีอวัยวะใหญ่น้อยครบทุกส่วนลงที่แผ่นกระดานเกลี้ยง ๆ ที่ฝา หรือที่แผ่นผ้าได้ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อจะให้เกิด ย่อมยังรูปนั้นแหละให้เกิด เมื่อจะให้เกิด ย่อมยังเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณนั้นแหละให้เกิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“เวทนา ... สัญญา ... สังขารทั้งหลาย ... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ...

“เพราะเหตุนั้นแล อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

๙. วาสิชฏสูตร

ว่าด้วยการสิ้นและไม่สิ้นไปแห่งอาสวะ

{๒๖๐} [๑๐๑] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะของผู้รู้อยู่เห็นอยู่ ไม่กล่าวถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะของผู้ไม่รู้อยู่ไม่เห็นอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อบุคคลรู้อยู่ เห็นอยู่อย่างไร จึงมีความสิ้นไปแห่งอาสวะ เมื่อบุคคลรู้อยู่ เห็นอยู่ว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็นดังนี้ ... สัญญาเป็นดังนี้ ... สังขารทั้งหลายเป็นดังนี้ ... วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ จึงมีความสิ้นไปแห่งอาสวะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้แล

จึงมีความสิ้นไปแห่งอาสวะ{๒๖๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุไม่ประกอบความเพียรในการภาวนาอยู่ แม้จะเกิดความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ จิตของเราพึงพ้นจากอาสวะ เพราะไม่ถือมั่น’ ดังนี้ก็จริง ถึงอย่างนั้น จิตของเธอย่อมจะพ้นจากอาสวะ เพราะไม่ถือมั่นไม่ได้เลย ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร ข้อนั้นพึงกล่าวได้ว่า เพราะเธอไม่ได้เจริญ เพราะไม่ได้เจริญอะไร เพราะไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ เพราะไม่ได้เจริญสัมมัปปธาน ๔ เพราะไม่ได้เจริญอิทธิบาท ๔ เพราะไม่ได้เจริญอินทรีย์ ๕ เพราะไม่ได้เจริญพละ ๕ เพราะไม่ได้เจริญโพชฌงค์ ๗ เพราะไม่ได้เจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนมีไข่ไก่อยู่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง ไข่เหล่านั้นแม่ไก่ไม่นอนทับด้วยดี ไม่กกด้วยดี ไม่ฟักด้วยดี แม้ว่าแม่ไก่นั้นจะเกิดความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ลูกของเราพึงใช้ปลายเล็บ