๔. หลิททิกานิสูตร ที่ ๒ เล่ม ๑๗

วาทะเสีย ท่านถูกเราข่มได้แล้ว หรือจงแก้ไขตัวเองเสีย ถ้าท่านสามารถ’ ดูก่อนคฤหบดี มุนีชื่อว่าไม่เป็นผู้ก่อเรื่องชวนทะเลาะกับผู้คนอย่างนี้แล

{๒๔} ดูก่อนคฤหบดี พระภาษิตบทใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในมาคัณฑิยปัญหาอันมีในอัฏฐกวรรคว่า

‘มุนีพึงละที่อยู่เสีย เป็นผู้ไม่มีที่อาศัยเที่ยวไป ไม่ทำ

ความสนิทสนมในชาวบ้าน ว่างจากกามทั้งหลาย ไม่มุ่ง

ถึงกาลข้างหน้า ไม่พึงก่อเรื่องชวนทะเลาะกับผู้คน’ ดังนี้

ดูก่อนคฤหบดี เนื้อความแห่งพระภาษิตที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อนี้แล พึงเห็นโดยพิสดารอย่างนี้ด้วยประการนี้แล”

๔. ทุติยหลิททิกานิสูตร

ว่าด้วยผู้สำเร็จล่วงส่วน

{๒๕} [๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ที่ภูเขามีผาชันด้านหนึ่ง ในกุรรฆรนคร แคว้นอวันตี ครั้งนั้นแล คฤหบดีชื่อว่าหลิททิกานิเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นกราบนมัสการแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ถามท่านพระมหากัจจานะว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระภาษิตไว้ในสักกปัญหาดังนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดน้อมไปแล้วในธรรมเป็นที่สิ้นตัณหา สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมมีความสำเร็จถึงที่สุด มีความ

เกษมจากโยคะถึงที่สุด มีพรหมจรรย์ถึงที่สุด มีที่สุดถึงที่สุด เป็นผู้ประเสริฐสุดกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ ดังนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระภาษิตที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อนี้จะพึงเห็นเนื้อความโดยพิสดารได้อย่างไร”

{๒๖} พระมหากัจจานะได้กล่าวว่า “ดูก่อนคฤหบดี ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก ความเข้าถึง ความยึดมั่น อันเป็นที่ตั้ง ที่ยึดมั่น ที่นอนแนบแห่งจิตในรูปธาตุเหล่าใด จิตท่านเรียกว่าพ้นดีแล้ว เพราะความสิ้นไป เพราะความคลายกำหนัด เพราะความดับ เพราะความสละ เพราะความสลัดทิ้งซึ่งความพอใจเป็นต้นเหล่านั้น ดูก่อนคฤหบดี ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก ความเข้าถึง ความยึดมั่น อันเป็นที่ตั้ง ที่ยึดมั่น ที่นอนแนบแห่งจิตในเวทนาธาตุ... ในสัญญาธาตุ... ในสังขารธาตุ... ในวิญญาณธาตุเหล่าใด จิตท่านเรียกว่าพ้นดีแล้ว เพราะความสิ้นไป เพราะความคลายกำหนัด

เพราะความดับ เพราะความสละ เพราะความสลัดทิ้งซึ่งความพอใจเป็นต้นเหล่านั้นดูก่อนคฤหบดีพระภาษิตบทใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในสักกปัญหาว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดน้อมไปแล้วในธรรมเป็นที่สิ้นตัณหา สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมมีความสำเร็จถึงที่สุด มีความเกษมจากโยคะถึงที่สุด มีพรหมจรรย์ถึงที่สุด มีที่สุดถึงที่สุด เป็นผู้ประเสริฐสุดกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ ดังนี้ เนื้อความแห่งพระภาษิตที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อนี้แล พึงเห็นได้โดยพิสดารอย่างนี้ด้วยประการฉะนี้แล”

๕. สมาธิสูตร

ว่าด้วยสมาธิเป็นเหตุเกิดปัญญา

{๒๗} [๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเจริญสมาธิ ภิกษุผู้มีจิตตั้งมั่นแล้วย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริง ก็ภิกษุย่อมรู้ชัดอะไรตามความเป็นจริง ย่อมรู้ชัดซึ่งความเกิดและความดับแห่งรูป ความเกิดและความดับแห่งเวทนา ความเกิดและความดับแห่งสัญญา ความเกิดและความดับแห่งสังขาร ความเกิดและความดับแห่งวิญญาณ

{๒๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นความเกิดแห่งรูป อะไรเป็นความเกิดแห่งเวทนา อะไรเป็นความเกิดแห่งสัญญา อะไรเป็นความเกิดแห่งสังขาร อะไรเป็นความเกิดแห่งวิญญาณ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลในโลกนี้ย่อมเพลิดเพลิน ย่อมพร่ำถึง ย่อมดื่มด่ำถึงอยู่ ก็บุคคลย่อมเพลิดเพลิน ย่อมพร่ำถึง ย่อมดื่มด่ำถึงอะไรอยู่ ย่อมเพลิดเพลิน ย่อมพร่ำถึง ย่อมดื่มด่ำถึงรูปอยู่ เมื่อเธอเพลิดเพลิน พรํ่าถึง ดื่มด่ำถึงรูปอยู่ ความยินดีก็เกิดขึ้น ความยินดีในรูปอันใด อันนั้นเป็นอุปาทาน เพราะอุปาทานของบุคคลนั้นเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีขึ้นได้ด้วยอาการอย่างนี้